www.schwiebus.pl

:: Historia przemian
Artyku dodany przez: schwiebu (2012-02-05 15:07:15)



LUBUSKIE MATERIAΧ KONSERWATORSKIE
ROK 2011, tom 8

Historia przemian zewn皻rznego wygl康u budynku ratusza w 安iebodzinie na podstawie zachowanych 廝鏚e ikonograficznych
Ryszard 畝nkowski
Dyplomowany konserwator malarstwa i rze嬌y polichromowanej

Podczas poszukiwa materia堯w ikonograficznych, dokumentuj帷ych wygl康 po逝dniowej strony ratusza 鈍iebodzi雟kiego, w kt鏎ym na parterze zachowa造 si cenne dekoracje malarskie[1], zetkn掖em si z interesuj帷ym zbiorem historycznych wizerunk闚 tego budynku i miasta. 安iebodzin pod tym wzgl璠em jest miejscowo軼i uprzywilejowan posiadaj帷 tak niezwyk陰 dokumentacj, gotow do wszechstronnego, historycznego wykorzystania. Jak si zdaje, na istnienie tego zbioru nie zwr鏂ono jak dot康 znaczniejszej uwagi w publikacjach i nie posiada on chyba swojego naukowego opracowania por闚nawczego. Niniejszy komunikat nie pretenduje do wyczerpania tematu pod tym wzgl璠em. Jest prezentacj kilku uwag i spostrze瞠, jakie kontakt z materia豉mi 廝鏚這wymi spowodowa w trakcie ich analizy.

Przeprowadzaj帷, wsp鏊nie z 穎n Danut 畝nkowsk, badania konserwatorskie malowide w pomieszczeniach po逝dniowego traktu, by貫m ciekaw wygl康u zewn皻rznego tej cz窷ci budowli z uwagi na to, 瞠 wygl康 elewacji 陰czy si z wn皻rzami poprzez otwory architektoniczne, to jest okna i wej軼ia. Dawna ikonografia bywa w takich przypadkach pomocna, cho熲y podczas badania problemu zmian w lokalizacji tych otwor闚, a wi璚 przy pr鏏ie okre郵enia, jak dalece pierwotnym jest zastany system do鈍ietlenia wn皻rz poprzez otwory okienne, a tak瞠 system komunikacji zewn皻rznej. I rzeczywi軼ie, omawiane otwory architektoniczne w ratuszu uleg造 przekszta販eniom. Zmiany te dotycz okien tzw. Sali Gotyckiej[2] i jej podwie穎wego aneksu, bowiem w stosunku do stanu wyj軼iowego zosta造 one powi瘯szone, niekt鏎e z nich przesuni皻e na osiach za okienko w aneksie wie穎wym po prostu zamurowane. Skutki tych dzia豉 widoczne s dzi we wn皻rzu sali w postaci znacznych przeku muru w pierwotnych wn瘯ach okiennych, przez co uzyskano malowniczy, cho konstrukcyjnie i wizualnie niepokoj帷y efekt sko郾ie podci皻ych i bulasto ociosanych naro積ik闚 o軼ie篡 wn瘯, zw豉szcza w cz窷ci po逝dniowo-zachodniej pomieszczenia. Przede wszystkim jednak dawne rysunki i archiwalne fotografie zachowa造 informacj o istnieniu do I po這wy XX wieku po逝dniowego wej軼ia do ratusza oraz o funkcji jednego z pomieszcze badanego traktu, kt鏎e przez stulecia musia這 spe軟ia rol sieni.

Omawiane 廝鏚豉 ikonograficzne mo積a podzieli zasadniczo na dzie豉 graficzne i dokumenty fotograficzne.

Naturalnie, fotografii jest o wiele wi璚ej, cho nale篡 od razu stwierdzi, 瞠 miasto i jego ratusz zosta造 po raz pierwszy utrwalone na materiale 鈍iat這czu造m stosunkowo p騧no, bo dopiero pod koniec XIX wieku - przynajmniej na pochodz帷e z tego okresu najwcze郾iejsze materia造 natrafi貫m podczas pobie積ie przeprowadzonej kwerendy. Ogromny zbi鏎 zdj耩 w postaci starych poczt闚ek zgromadzi這 chwalebnie 鈍iebodzi雟kie Muzeum Regionalne, s one stopniowo digitalizowane i cz窷ciowo dost瘼ne w Internecie czy w sukcesywnie ukazuj帷ych si tematycznych publikacjach tej plac闚ki.

毒鏚豉 graficzne s du穎 skromniejsze, nie mniej cechuje je r騜norodno嗆 uj耩 i technik wykonania.





Ilustracja 1. Panorama miasta 安iebodzina
Ilustracja 1. Panorama miasta 安iebodzina, rycina w dziele Brauna i Hogenberga Civitates orbis terrarum, datowanym pomi璠zy latami 1572-1618. Ostatnio (w 2008 r.) B. Czechowicz, na podstawie przes豉nek historycznych, zaproponowa okre郵enie czasu powstania matrycy do ryciny na czas kr鏒ko przed 1594 r. i raczej na pewno nie p騧niej ni 1602 r. Rycina jest najwcze郾iejszym, historycznym, zachowanym widokiem miasta, a tym samym i ratusza.

Podzbi鏎 ten rozpoczyna si mocnym akcentem, kt鏎y stanowi graficzny, wykonany w technice miedziorytu, znakomity widok (a w豉軼iwie plan) miasta w perspektywie z lotu ptaka ze znanego dzie豉 Georga Brauna i Franza Hogenberga Civitates orbis terrarum (il. 1, 2, 3). Nasze miasto znalaz這 si w ekskluzywnym gronie miast, wyr騜nionych zaszczytn obecno軼i na kartach atlasu z widokami i opisami 530 miast europejskich, wydawanego w Kolonii w sze軼iu tomach w latach 1572-1618. Widok 安iebodzina zawarty jest w tomie V, wydanym w 1598 roku. Niedawne badania wroc豉wskiego historyka sztuki B. Czechowicza[3] wskazuj, 瞠 ze wzgl璠u na opisuj帷e miasto i jego sytuacj polityczn napisy i herby, miedzioryt m鏬 powsta przed rokiem 1594. Zwa篡wszy na proces powstawania ryciny nale篡 pami皻a, 瞠 prac przy miedzianej matrycy musia這 poprzedzi studium miasta z natury, czyli wys豉nnik wydawcy musia do Swibuschina przyby, przestudiowa topografi miasta i przetworzy j na wizj w niezwyk貫j perspektywie, technicznie nieosi庵alnej w owym czasie w rzeczywisto軼i. Czechowicz sugeruje za M. Nowackim[4], 瞠 rytownik m鏬 mie u豉twione zadanie, poniewa jakie rysunki i plany miasta powsta造 wcze郾iej, w 郵ad za decyzj stan闚 郵御kich o uczynieniu z miasta twierdzy wobec przewidywanego wtedy zagro瞠nia tureckiego. 奸御ki badacz sugeruje ponadto, 瞠 sztych zaopatrzony w opisie tekstowym i heraldycznym w tre軼i zwi您ane ze starost i panem zastawnym 安iebodzina - Maxymilianem von Knobelsdorfem, m鏬 powsta z jego inicjatywy. By on szambelanem kr鏊ewskim, chor捫ym i radc dworu arcyksi璚ia Ferdynanda, za w 1587 r. zosta deputowanym szlachty Ksi瘰twa G這gowskiego na sejm 郵御ki we Wroc豉wiu. Rycina, kt鏎 zawiera omawiany atlas by豉 te powielana w postaci lu幡ych arkuszy, r闚nie w wersji kolorowanej akwarel. Taki barwny egzemplarz jest od niedawna w豉sno軼i 鈍iebodzi雟kiego Muzeum, nabyty dzi瘯i hojno軼i miejscowych sponsor闚.

Ilustracja 2. Fragment il. 1
Ilustracja 2. Fragment il. 1, widok bry造 ratusza od p馧nocnego wschodu. Budynek jest po odbudowie i rozbudowie po zniszczeniach wywo豉nych po瘸rem w 1541 roku. Posiada ju trzy trakty, schodkowe szczyty i dwie wie瞠. Wie瘸 p馧nocna, starsza, zwie鎍zona jest spiczastym he軛em z czterema tr鎩k徠nymi nacz馧kami u podstawy. Wie瘸 po逝dniowa zako鎍zona jest p豉sk platform z balustrad. Bry豉 tej wie篡 ma niezwyk陰, zdwojona form. Przylega do niej od p馧nocnego wschodu „naro郵" w postaci zachowanej do dzi, osobnej klatki schodowej, prowadz帷ej na platform w豉軼iwej wie篡, wy窺za od niej i nakryta kopulastym, niewielkim he軛em, zwie鎍zonym metalow ozdob lub wiatrowskazem (chor庵iewka?, cesarski orze?). Do elewacji zachodniej ratusza przylega przybud闚ka mieszcz帷a wag miejsk na we軟, do przyziemia 軼iany p馧nocnej ratusza dobudowano kramy kupieckie, za przybud闚ka przy wschodniej 軼ianie p馧nocnego traktu mog豉 by zewn皻rzn klatk schodow.

Na planie, w centrum miasta widzianego od p馧nocnego wschodu, znajduje si rynek z ratuszem. Jest to najwcze郾iejszy zachowany wizerunek tego budynku, ukazanego w p馧 wieku po rozbudowie o po逝dniowy trakt i po逝dniow wie輳.

Ilustracja 3. Fragment il. 1
Ilustracja 3. Fragment il. 1., ukazuj帷y 鈍iebodzi雟ki zamek. Przy 軼ianie p馧nocnej g堯wnej bry造 zamku zwracaj uwag dobudowane, dwubiegowe, zewn皻rzne schody, os這ni皻e pulpitowym daszkiem. Forma tych schod闚 jest identyczna ze schodami wiod帷ymi do sieni po逝dniowego traktu ratusza, ukazanymi na osiemnastowiecznych rysunkach Wernera (patrz dalej, il. 6 i 8). Przypuszczalnie wi璚 schody ratuszowe pochodz z tego samego czasu co zamkowe.

Kolejny widok miasta zawiera du篡 obraz olejny przechowywany w Muzeum Regionalnym w 安iebodzinie (il. 5), dok康 trafi ze 軼iany jednej z du篡ch sal ratuszowego pierwszego pi皻ra[5]. Kompozycja tej panoramy przypomina uj璚ie z atlasu Brauna. Obraz zaopatrzony jest w napisy, kt鏎e s逝膨 nam m. in. do datowania dzie豉, ale jednocze郾ie zawieraj informacje sprzeczne, lub nie daj帷e si wyja郾i w prosty spos鏏 bez dalszych bada. Dat powstania obrazu precyzuje zaznaczenie w opisie budynku wagi na we軟, przeniesionej sprzed ratusza w 1728 roku[6]. Napis na banderoli zawiera te tytu obrazu wyja郾iaj帷y, 瞠 ogl康amy na nim cesarsko-kr鏊ewskie miasto 安iebodzin, ukazane w stanie rozkwitu po 1618 r.[7] By豚y wi璚 obraz wzorowan na uj璚iu z szesnastowiecznego sztychu Hogenberga osiemnastowieczn wedut, zam闚ion zapewne w celach reprezentacyjnych i propagandowych (mo瞠 z powodu nostalgii za dawn, 鈍ietniejsz przesz這軼i?) przez niewiadomego fundatora (Rad miejsk?). Nie wiemy jednak dlaczego w napisie okres pomy郵no軼i miasta wyznaczono na czas „po 1618", bowiem rok ten by pocz徠kiem wojny trzydziestoletniej, brzemiennej w tragiczne skutki r闚nie dla ca貫go 奸御ka, a zatem i dla 安iebodzina.

Ilustracja 5. Fragment obrazu

Ilustracja 5. Fragment obrazu z panoram 安iebodzina
Ilustracja 5. Fragment obrazu z panoram 安iebodzina, powsta貫go po roku 1728, ukazuj帷y widok ratusza od p馧nocnego wschodu, podobnie jak u Brauna i Hogenberga. Obraz jest frapuj帷ym obiektem historycznym o okre郵onej ikonografii i stylistyce, zawieraj帷ym r闚nie napis. Tre嗆 napisu sugeruje, 瞠 mamy tu do czynienia z dzie貫m malarstwa historycznego, bowiem ogl康amy wyobra穎ny portret miasta sprzed ponad stu lat, „w okresie jego najwi瘯szego rozkwitu po 1618 roku".
Aby w pe軟i oceni warto嗆 tego 廝鏚豉, nale篡 podda obraz szczeg馧owym badaniom konserwatorskim, bowiem ju przy pobie積ej obserwacji daje si zauwa篡 wiele miejsc rekonstruowanych na kitach za這穎nych w partiach ubytk闚 warstwy malarskiej i zaprawy.
O ile w kompozycji widoku miasta widzimy zale積o軼i od panoramy z Civitates Orbis Terrarum, to w budynku ratusza na tym osiemnastowiecznym obrazie daj si zauwa篡 nowe szczeg馧y, wskazuj帷e chyba na pr鏏 odwzorowania rzeczywistego stanu budynku. Chodzi tu o most pomi璠zy wie瘸mi oraz o brak he軛u ma p馧nocnej wie篡, a wiec o elementy wygl康u budynku z czasu po po這wie XVII wieku. Jednocze郾ie widzimy na obrazie szereg niedostatk闚 formalnych, uog鏊nie malarskich, wynikaj帷ych z brak闚 warsztatowych u autora lub z przyj皻ej konwencji wykonawczej. Np. nietrafnie pokazano aspekt p馧nocno-wschodniego wygl康u wie篡 po逝dniowej, bez wyodr瑿nionej klatki schodowej, przez co jej he軛 umieszczono na osobnym „kiosku" na platformie wie篡. Trudno rozstrzygn望, czy faliste, barokowe formy kraw璠zi szczyt闚 budynku oraz przy- i nadbud闚ek ratusza (zwraca uwag obecno嗆 facjaty ze szczytem nad zachodni parti p馧nocnej 軼iany budynku), s jedynie wyrazem nadmiaru inwencji malarza, kt鏎y w podobne szczyty zaopatrzy kilka innych budowli miasta. Warto bowiem zauwa篡, 瞠 zaznaczono na malowanej weducie r闚nie kilka szczyt闚 schodkowych, a wi璚 takich, jakie maj budynki udokumentowane na wcze郾iejszej panoramie z dzie豉 Brauna. Czy瘺y wi璚 pokazano na obrazie rzeczywi軼ie istniej帷e szczyty barokowe, uformowane podczas odbudowy ratusza i miasta po zniszczeniach wojny 30-letniej, za p騧niej rozebrane z powodu z貫go stanu technicznego?


Ilustracja 4
Ilustracja 4. Wizja wygl康u zachodniej elewacji ratusza ok. I po. XVII wieku (rys. Ryszard 畝nkowski). Widoczne s wie瞠 z he軛ami, wej軼ie przy po逝dniowej elewacji, p馧nocne kramy, zachodni budynek wagi na we軟 oraz pomost pomi璠zy wie瘸mi. Wygl康 przybud闚ki wagi ukazano w oparciu o rysunki Wernera (patrz dalej). By mo瞠 he軛y wie zosta造 zniszczone zanim wybudowano pomost, jednak wszystkie te elementy po陰czono w jednym rysunku, aby pokaza malowniczo嗆 dawnej bry造 i sylwety budynku, kt鏎ej w takim uj璚iu nie zarejestrowano w przesz這軼i na 瘸dnej rycinie.

Pomimo gloryfikuj帷ego akcentu w napisie, budynek ratusza odnajdujemy ju bez he軛u na p馧nocnej wie篡, za to z pomostem, zbudowanym pomi璠zy wie瘸mi po zako鎍zeniu wspomnianego okresu wojennego.

Ilustracja 6

Ilustracja 6. Widok ratusza w 安iebodzinie na rysunku F. B. Wernera z oko這 1750 roku
Ilustracja 6. Widok ratusza w 安iebodzinie na rysunku F. B. Wernera z oko這 1750 roku. Werner, w tym i nast瘼nych rysunkach, ukazuje po raz pierwszy historyczny wygl康 budynku od strony po逝dniowej. Widoczna jest tu wyra幡ie przybud闚ka wagi na we軟 pomi璠zy obiema wie瘸mi zachodniej elewacji. Bezhe軛owe ju wie瞠 posiadaj wyra幡ie zaznaczon konstrukcj (np. w po逝dniowej wie篡 dolne kondygnacje maj rzut kwadratu, g鏎ne - wieloboczny), za pomi璠zy nimi ukazano most na arkadzie, z balustrad. Przy po逝dniowej elewacji, opi皻ej pilastrami, widzimy schody prowadz帷e do sieni w po逝dniowym trakcie. Kraw璠zie szczyt闚 s proste. Odnosi si wra瞠nie, 瞠 budynek nakrywaj dwa a nie trzy dachy, z kt鏎ych wy窺zy, p馧nocny, rozpo軼iera si nad 鈔odkowym i p馧nocnym traktem. Taki stan zdaj si dokumentowa 廝鏚豉 ikonograficzne do przebudowy ratusza w po這wie XIX w. (il. 7-13).
Ciekawostk s szachulcowe szczyty dom闚 przy rynku, z wyra幡ie pokazanymi podcieniami w pierzei p馧nocnej.

Nast瘼ne widoki miasta i ratusza (il. 6, 7, 8, 9) to owoce talentu i pracowito軼i niezmordowanego ilustratora i portrecisty miast europejskich, wiejskich rezydencji, pa豉c闚, ko軼io堯w i klasztor闚 郵御kiego rysownika Friedricha Bernharda Wernera z oko這 po這wy XVIII wieku.[8]

Ilustracja 7

Ilustracja 7. Widok ratusza
Ilustracja 7. Widok ratusza w 安iebodzinie na rysunku F. B. Wernera z oko這 1750 roku. Powi瘯szony fragment po逝dniow0-zachodniej panoramy miasta.

Zapewne znaj帷 rycin Brauna i Hogenberga, autor ten rysuje tuszem i koloruje akwarel widok miasta z lotu ptaka tym razem od po逝dniowego zachodu. Werner jest r闚nie autorem pierwszej horyzontalnej panoramy miasta, w widoku od po逝dniowego wschodu. Jego dzie貫m te jest pierwszy rysunek, kt鏎ego wy陰cznym tematem jest 鈍iebodzi雟ki ratusz i to w aspekcie dla mnie najbardziej interesuj帷ym, bo w uj璚iu od po逝dnia. To w豉郾ie z rysunk闚 Wernera dowiedzieli鄉y si, jak wygl康a豉 w jego czasach (ok. 1750 r.) po逝dniowo-zachodnia elewacja ratusza z oknami sal, w kt鏎ych ostatnio odkryto istnienie szesnastowiecznych dekoracji 軼iennych. Jedynie na rysunkach Wernera udokumentowano istnienie i pierwotn form wej軼ia do po逝dniowej sieni ratusza, ze schodami i daszkiem podobnymi do schod闚 przy p馧nocnej elewacji jednego z budynk闚 miejscowego zamku ksi捫璚ego.

Ilustracja 8. Widok budynku ratusza
Ilustracja 8. Widok budynku ratusza od po逝dniowego zachodu, na fragmencie panoramy miasta z lotu ptaka F. B. Wernera z ok. 1750 r. Aspekt podobny do tego z il. 6. Zwraca uwag widoczny naro積ik przybud闚ki z daszkiem, wystaj帷y zza lewej kraw璠zi p馧nocnej wie篡, ponad przybud闚k wagi na we軟, obok czerwonej cyfry „5", kt鏎 w opisie zaznaczono budynek ratusza. Prawdopodobnie jest to naro積ik 豉w kupieckich, przylegaj帷ych do ratusza od p馧nocy. Wygl康 tych 豉w jest odmienny od wygl康u zarejestrowanego na rycinie w dziele Brauna i Hogenberga oraz na obrazie olejnym z I po這wy XVIII wieku. ζwy przetrwa造 w tym kszta販ie prawdopodobnie do po這wy XIX wieku, bowiem utrwalono ich podobny wygl康 na kopii obrazu (il. 10), ukazuj帷ej ratusz w okresie 獞ier獞iecza pomi璠zy dat rozebrania wie篡 p馧nocnej a przebudow w po這wie XIX wieku.

Ilustracja 9

Ilustracja 9. Panorama miasta z ok. 1750 r. F. B. Wernera.
Ilustracja 9. Panorama miasta z ok. 1750 r. F. B. Wernera.

Kolejnym 廝鏚貫m w naszym zestawieniu jest kopia olejna monografisty H. K. z 1930 roku (il. 10, 11), przedstawiaj帷a nieznany orygina z wyobra瞠niem rynku ze stoj帷ym po 鈔odku ratuszem, w widoku od zachodu (w zbiorach Muzeum Regionalnego w 安iebodzinie). Zaginiony pierwowz鏎 powsta po 1827 r. (data rozebrania p馧nocnej wie篡) i przed podj璚iem przebudowy ratusza w ko鎍闚ce lat 50-tych XIX w.

Ilustracja 10

Ilustracja 10. Kopia olejna obrazu monografisty H. K. z 1930 roku
Ilustracja 10. Wygl康 ratusza od zachodu, z widoczn w skr鏂ie sze軼ioosiow elewacj po逝dniow, ju po rozebraniu w 1827 roku p馧nocnej wie篡 Stra積iczej, jeszcze z budami kram闚 przy p馧nocnej 軼ianie i przed przebudow budynku w latach 50-tych XIX wieku, na kopii z niezachowanego obrazu, pochodz帷ej z 1930 roku, podpisanej inicja豉mi „H.K.". Obraz m鏬 powsta raczej bli瞠j po這wy XIX wieku, poniewa tynk na cz窷ci elewacji uformowanej po rozebraniu wie篡 zd捫y ju lokalnie odpa嗆. Dzi瘯i por闚naniu z rysunkami Wernera widzimy, 瞠 w okresie blisko 100 lat zmianie uleg rodzaj schod闚 prowadz帷ych do wysoko po這穎nego po逝dniowego wej軼ia. S to teraz proste drewniane a簑rowe schody zaopatrzone obustronnie w por璚ze, dostawione sko郾ie do progu szerokiego otworu drzwiowego - bramy zamkni皻ej 逝kiem odcinkowym. Widoczne s te okna salki na parterze wie篡, w tym nieistniej帷e ju dzi okienko w po逝dniowej jej 軼ianie na rysunkach Wernera zas這ni皻e przybud闚kami wagi na we軟.

Ilustracja 11. Fragment il. 10
Ilustracja 11. Fragment il. 10, widoczny kszta速 zamkni璚ia po逝dniowego otworu wej軼iowego oraz lekkie drewniane schodki, prowadz帷e do po逝dniowej sieni, zbudowane w miejsce rozebranej konstrukcji, prawdopodobnie z XVI stulecia, udokumentowanej na rysunkach Wernera. W po逝dniowo-wschodnim naro積iku obecna ju przypora, kt鏎 podparto 軼ian w celu ustabilizowania konstrukcji tego fragmentu budynku.

Obraz jest wi璚 cennym portretem ratusza, sporz康zonym w ostatnich latach trwania element闚 pierwotnej bry造 i elewacji. Malarz, w przeciwie雟twie do Wernera, szkicuj帷ego w notatniku po酥iesznie swe niezliczone miasta, m鏬 siedzie przy sztalugach na tyle d逝go, aby odda niuanse zakamark闚 formy budynku i zarejestrowa m. in. odpadaj帷e tynki. Dzi瘯i temu anonimowemu arty軼ie dostrzegamy wygl康 elewacji wie篡, z zakratowanymi okienkami i p豉skimi gzymsami opinaj帷ymi jak metalowe obr璚ze dwucz這nowy korpus: u do逝 czworoboczny, wy瞠j przechodz帷y w o鄉iobok. Widzimy te tarcz zegarow i balustrad g鏎nego tarasu. Przypuszczalnie opisane elementy nale瘸造 w du瞠j mierze do pierwotnego wystroju wie篡, ukszta速owanej podczas nowo篡tnej rozbudowy ratusza. Por闚nuj帷 ten wygl康 ze stanem obecnym, b璠帷ym wynikiem przebudowy w po. XIX wieku, mo瞠my oceni skal wprowadzonych wtedy zmian, kt鏎e skromnej lecz autentycznej architekturze starego budynku nada造 nowy, wyrazisty i modny neoporz康ek stylistyczny. Obraz ukazuje te po鈔ednio pow鏚, dla kt鏎ego w豉dze miasta podj窸y decyzj o zam闚ieniu projektu i modernizacji swej siedziby. Widzimy bowiem t siedzib w stanie zaniedbania, po drastycznej, prewencyjnej rozbi鏎ce wie篡, do kt鏎ej 郵ad na elewacji wype軟i klasycystyczny, tr鎩k徠ny nacz馧ek i kolosalne pilastry, co da這 malowniczy, ale ubogi i niezbyt efektowny architektonicznie rezultat.

Ilustracja 12

Ilustracja 12. Fragment widoku 安iebodzina od p馧nocnego zachodu
Ilustracja 12. Fragment widoku 安iebodzina od p馧nocnego zachodu na rycinie w: B. S. Berendsohn, Brandenburgisches Album, Hamburg 1860. Wedut z pewno軼i wykonano przed dat 1860 (czas potrzebny na wykonanie ryciny z natury i na wydanie albumu), ju po pracach budowlanych zwi您anych z remontem i przebudow zachodniej elewacji ko軼io豉 parafialnego w po這wie XIX wieku. Widok pochodzi z okresu przed uko鎍zeniem remontu i przebudowy ratusza, bowiem na jego dobrze widocznej wie篡 nie zaznaczono neogotyckich, wydatnych artykulacji (wielkie gzymsy i krenela瞠 wsparte na kroksztynach, du瘸 tarcza zegarowa itd.), a zaznaczono iglicowy daszek zwie鎍zenia. Na prawo od wie篡 ratusza ukazano wie輳 zboru protestanckiego. Salki na parterze wie篡, w tym nieistniej帷e ju dzi okienko w po逝dniowej jej 軼ianie na rysunkach Wernera zas這ni皻e przybud闚kami wagi na we軟.

Dwa ostatnie dzie豉 to widoki miasta od strony p馧nocno-zachodniej. Poza podobie雟twem uj璚ia, 陰czy je podobny czas powstania. S to pierwsze weduty ukazuj帷e w pe軟ej krasie wsp馧czesn dominant miasta w postaci Ko軼io豉 鈍. Micha豉 Archanio豉, kt鏎y po neogotyckiej rozbudowie w latach 1850-58 zyska charakterystyczn, symetryczn elewacj zachodni, z dwiema smuk造mi wie篡czkami na osi, przypominaj帷 w kompozycji neogotycki organowy prospekt lub fantastyczne wizje architektury gotyckiej romantycznego malarza Gaspara Dawida Friedricha. Te dwa dzie豉 to rycina w wydawnictwie: B. S. Berendsohn, Brandenburgisches Album, Hamburg 1860 (il. 12), oraz obraz olejny przedstawiaj帷y panoram miasta z po這wy XIX wieku, namalowany w I po. XX wieku przez H. Meissnera (il. 13), w zbiorach Muzeum Regionalnego w 安iebodzinie. Mo積a powiedzie, 瞠 obydwa przedstawienia nale膨 do klasycznych obecnie uj耩 tematu - widok ten by i jest nadal wybierany najcz窷ciej przy portretowaniu miasta zar闚no w malarstwie jak w fotografii. Urody dodaje im osadzenie grodu w zielonym pejza簑 a tak瞠 sztafa w postaci przechadzaj帷ych si na pierwszym planie postaci, w strojach z po這wy XIX stulecia. W obu obrazach zwraca te uwag obecno嗆 licznych wysokich komin闚 przemys這wych w sylwecie miasta. S one oznak post瘼u technicznego i jednocze郾ie upadku tradycyjnych, cechowych, r璚znych metod produkcji (w 安iebodzinie g堯wnie sukienniczej), bowiem od II 獞ierci XIX wieku para zacz窸a nap璠za w nowo powstaj帷ych tu fabrykach du瞠 maszyny tkackie.

Ilustracja 13

Ilustracja 13. Fragment panoramy miasta z po這wy XIX wieku
Ilustracja 13. Fragment panoramy miasta z po這wy XIX wieku, na obrazie H. Meissnera, namalowanym w I po. XX wieku, w widoku prawie identycznym jak na rycinie z il. 12. Obraz jest kopi nieznanego dzie豉 z po. XIX wieku, ukazuj帷ego wygl康 miasta w okre郵onym stadium rozwoju historycznego. Wskazuj na to stroje postaci sztafa簑 (na fragmencie niewidocznych), obecno嗆 czo貪anek na kraw璠ziach iglic obu wie ko軼ielnych, zdj皻ych podczas remontu ko軼io豉 w I po. XX wieku, zabudowa miasta, kominy, wiatraki). Obraz dokumentuje podobny moment historii ratusza jak rycina na il. 12. Nie przebudowana bowiem jest jeszcze wie瘸, kt鏎a dodatkowo posiada ostros逝powy he軛 z kul i chor庵iewk, nigdzie poza tymi omawianymi dwoma widokami nie udokumentowany.

Interesuj帷 cech wsp鏊n obu przedstawie jest moment historyczny, w jakim z daleka ukazany jest ratusz. Ot騜 wydaje si, 瞠 budynek prezentuje si i tu i tam w stanie przed neogotyck przebudow, bowiem wie瘸 nie jest jeszcze wyposa穎na w widoczne z daleka atrybuty swojej obecnej formy, to jest wielkie krenela瞠, wystaj帷y gzyms, nadwieszony na kroksztynach, wielk, zachodni tarcz zegarow. Dodatkowo, wie篡czka klatki schodowej wystaj帷a ponad zasadnicz wie輳, zwie鎍zona jest rozebran podczas przebudowy, ostros逝pow iglic, z kul i chor庵iewk na szczycie. Obecno嗆 tej iglicy wskazuje na to, 瞠 po rozbi鏎ce p馧nocnej wie篡 zd捫ono jeszcze przeprowadzi prace upi瘯szaj帷e wie輳 po逝dniow, za malarski pierwowz鏎 kopii monografisty H. K. gdzie brak jest nowego zwie鎍zenia wie篡, powsta raczej bli瞠j tej rozbi鏎ki, np. oko這 lat trzydziestych XIX stulecia. Jednocze郾ie warto te zauwa篡, 瞠 oba dzie豉 musia造 powsta w kr鏒kim okresie pomi璠zy wybudowaniem w ko軼iele farnym fasady podczas przebudowy w latach 1850-58, a przeprowadzeniem przebudowy ratusza w 1859 roku.

Ko鎍z帷 kr鏒kie om闚ienie prezentowanego tu zbioru 廝鏚e, dorzu熤y par s堯w o zagadnieniu wiarygodno軼i ikonograficznych obiekt闚 dokumentalnych sprzed epoki fotografii. S te ilustracje i obrazy artefaktami subiektywnymi, b璠帷ymi ka盥orazowo odbiciem indywidualnego talentu autora, jego mo磧iwo軼i percepcji i zakresu artystycznego przygotowania, ukierunkowanego dodatkowo przez konwencj stylistyczn obowi您uj帷 w danym okresie historycznym. W ocenie tych dzie nale篡 te bra pod uwag okoliczno軼i ich powstania - czy s zamawiane w okre郵onej intencji, np. gloryfikacyjnej, inwentaryzacyjnej - lub te impulsem do ich wytworzenia by豉 ch耩 posiadania wizerunku fragmentu otaczaj帷ej rzeczywisto軼i dla samej przyjemno軼i patrzenia na obraz w domowym zaciszu. Najlepiej jest por闚na rysunek czy obraz ze stanem rzeczywistym. W naszym wypadku jest to tylko cz窷ciowo mo磧iwe, dlatego powinni鄉y por闚nywa szczeg馧y w tych瞠 r騜nych przedstawieniach jednego obiektu. Suma powt鏎ze mog豉by da nam statystyczn wiedz co do wierno軼i w oddaniu widok闚 miasta i jego budowli.

Ostro積ie powinni鄉y patrze na szczeg馧y i ich proporcje w ratuszu z atlasu Brauna i Hogenberga, z uwagi na niewielk skal przedstawienia oraz dwukrotn kreacj w trakcie przygotowania ryciny (raz w terenie i raz w pracowni rytownika, na podstawie szkic闚, by mo瞠 by造 to r璚e dw鏂h r騜nych artyst闚).

Wyra幡e cechy stylizacji i typizacji posiada weduta miasta na obrazie z I po. XVIII wieku. Obraz ten gloryfikuj帷 przesz這嗆 ukazuje prawdopodobnie wiele nierzeczywistych szczeg馧闚, zw豉szcza w budowlach. Trudno軼i interpretacyjne stwarza wygl康 element闚 ratusza, takich jak faliste szczyty dach闚, nad- i przybud闚ek, pomimo rozpoznawalno軼i samego dwuwie穎wego budynku, z mostem pomi璠zy wie瘸mi, ale ju bez odr瑿nie zaznaczonej w tym uj璚iu wie篡czki klatki schodowej.

Rysunki Wernera to ju w tej klasie prawdziwa instytucja. Pomimo umowno軼i wynikaj帷ej ze szkicowego charakteru tych prac (nie s to wybitne dzie豉 sztuki), zawieraj one mas szczeg馧闚 daj帷ych pewno嗆, 瞠 oko ich autora zobaczy這 je w naturze. Nie posiadaj one wszak瞠 tak doskona貫go waloru dokumentu jak np. obrazy Canaletta, powsta貫 za pomoc camera obscura, niemniej r闚nie dzie豉 Wernera pomagaj historykom w badaniach oraz architektom w odtwarzaniu wcze郾iejszego stanu wielu budowli i ich detali.

O dokumentalnych walorach obrazu monografisty H. K. ju m闚ili鄉y, wspomnijmy wobec tego o ostatnich dzie豉ch, z widokami miasta z przebudowanym ko軼io貫m farnym. Zwr鵵my uwag na jeden wsp鏊ny szczeg馧 w obu przedstawieniach. Jest nim iglicowy daszek na platformie wie篡 klatki schodowej. Skala rozbie積o軼i w wygl康ach tego elementu powinna nam u鈍iadomi namacalnie przyczyn tak znacznych zr騜nicowa form w przedstawianiu tych samych temat闚. Na obrazie olejnym daszek ten ma posta nawet do嗆 kr瘼ego obelisku, za na zjawiskowej grafice w albumie z widokami miast Brandenburgii, element ten daje si z trudem rozpozna pod postaci cienkiego, ledwie widocznego, bladego w perspektywie powietrznej szpikulca. Najistotniejsze w tym przyk豉dzie jest dla nas to, 瞠 obaj autorzy odnotowali fakt istnienia iglicy, ka盥y po swojemu ukazuj帷 jej form.

Ilustracja 14

Ilustracja 14. Widok ratusza na poczt闚ce ostemplowanej w 1903 roku
Ilustracja 14. Widok ratusza na poczt闚ce ostemplowanej w 1903 roku, ze zbior闚 Muzeum Regionalnego w 安iebodzinie. Widzimy, jak bardzo r騜ni si ta elewacja, zachowana do dzi, od elewacji ukazanych na il. 12 i 13. W elewacji po逝dniowej widoczny jest otw鏎 wej軼iowy do po逝dniowej sieni budynku. Zw豉szcza ogl康aj帷 powi瘯szenie tego fragmentu odnosimy wra瞠nie, 瞠 otw鏎 zamkni皻y jest 逝kiem ostrym, za o軼ie瘸 s rozcz這nkowane uskokami.

Zasygnalizowany problem krytycznej oceny 廝鏚e dotyka, wbrew pozorom, r闚nie dokument闚 fotograficznych, z uwagi na stosowan dawniej praktyk retuszowania zdj耩 (nie wspominaj帷 o ich kolorowaniu), powszechn w fotografii portretowej, ale zdarzaj帷 si r闚nie w fotografii plenerowej. Pami皻aj帷 o tym powinni鄉y ostro積iej zawierza niekt鏎ym przekazom fotograficznym, zw豉szcza gdy chodzi o szczeg馧y. Przyk豉dem niech b璠 nierozstrzygni皻e ostatecznie w徠pliwo軼i co do formy portalu ratusza prowadz帷ego do po逝dniowej sieni, kt鏎y na jednych zdj璚iach zamkni皻y jest 喚kiem odcinkowym, na drugich za ma zamkni璚ie ostro逝czne, z wyra幡ymi uskokami na o軼ie瘸ch (il. 15, 16, 17). Nale篡 te zwr鏂i uwag na to, 瞠 analizuj帷 obecnie zdj璚ia powi瘯szone w komputerze, cz瘰to obserwujemy zjawisko cyfrowego generowania nowych szczeg馧闚 z uziarnienia faktury materia逝 鈍iat這czu貫go, a nie z rzeczywistych detali zarejestrowanego obrazu.

Ilustracja 15. Fragment il. 14, w powi瘯szeniu
Ilustracja 15. Fragment il. 14, w powi瘯szeniu. Wyra幡ie widoczne ostre zamkni璚ie otworu wej軼iowego u g鏎y oraz pionowe rytmy b璠帷e mo瞠 uskokami o軼ie瘸 wschodniego, z p豉skim coko貫m u do逝. Rozwa瘸nia dotycz帷e formy otworu wej軼iowego wi捫 si z kwesti bada zastosowanych w budowli historycznych rozwi您a architektonicznych. Nie wyja郾ione jest zagadnienie pierwotnej formy wn皻rza po逝dniowej sieni po逝dniowego traktu: jakie by造 rzeczywiste ci庵i komunikacyjne w sieni, jak wygl康a造 pierwotne sklepienia i jak form mia otw鏎 wej軼iowy, wymurowany razem z p騧niejszym od 鈔odkowego i p馧nocnego, po逝dniowym traktem ratusza, zas這ni皻y wspartym na s逝pach daszkiem nad schodami, na wcze郾iejszych rysunkach Wernera.


Ilustracja 16. Fragment poczt闚ki z pocz. XX stulecia
Ilustracja 16. Fragment poczt闚ki z pocz. XX stulecia, z widokiem po逝dniowej elewacji ratusza. Zdj璚ie to prawdopodobnie dokumentuje istnienie lampy nad wej軼iem, kt鏎ej ciemny kszta速 nak豉daj帷 si w tym uj璚iu na otw鏎 wej軼ia sugeruje, 瞠 wej軼ie zamkni皻e jest wy瞠j ni w rzeczywisto軼i.

Ilustracja 17. Fragment poczt闚ki z pocz. XX stulecia
Ilustracja 17. Fragment poczt闚ki sygnowanej przez wydawnictwo Louis Raetzer w Magdeburgu, z inskrypcj „Gruss aus Schwiebus". Spo鈔鏚 czterech motyw闚 z miasta, przedstawionych na poczt闚ce w formie graficznych, kolorowanych rysunk闚, jednym z nich jest widok ratusza od po逝dniowego zachodu. Wyra幡ie widoczna jest 軼iana po逝dniowa i otw鏎 wej軼iowy nakryty sp豉szczonym 逝kiem odcinkowym, wygl康aj帷y podobnie do znajduj帷ego si we wschodniej elewacji wej軼ia do ratuszowej apteki, utrwalonego na innej archiwalnej fotografii. Zwraca jednak uwag na rysunku brak pilastr闚 na elewacji ratusza, stawiaj帷y pod znakiem zapytania wiarygodno嗆 tego 廝鏚豉. Nie wiadomo ostatecznie, czy kszta速 wej軼ia w kr鏒kim czasie pomi璠zy wykonaniem poszczeg鏊nych zdj耩 czy rysunk闚, ulega przemianom, czy mo瞠 kszta速 ostro逝kowego zamkni璚ia portalu z uskokami w o軼ie瘸ch jest efektem fantazji fotografa, zbyt tw鏎czo retuszuj帷ego zdj璚ie.

Po prezentacji trudno軼i interpretacyjnych, zako鎍zmy optymistycznie: dobrze si sta這, 瞠 Muzeum Regionalne zgromadzi這 tak liczne widoki 鈍iebodzi雟kiego ratusza, bowiem s one i b璠 zawsze inspiracj dla badaczy i mi這郾ik闚 przesz這軼i tego miasta.

Opracowanie: Ryszard 畝nkowski

[1] Danuta i Ryszard 畝nkowscy, Dokumentacja wst瘼nych bada sonda穎wych nawarstwie na 軼ianach i sklepieniach pomieszcze parterowych po逝dniowego traktu w ratuszu w 安iebodzinie, 安iebodzin, czerwiec-lipiec 2010 r.
[2] Pomieszczenie to nie ma jak si zdaje w豉snej nazwy. Na potrzeby dokumentacji ubieg這rocznych bada i prac konserwatorskich, nadali鄉y jej nazw Wielka Sala z uwagi na rozmiary. W dokumentach tegorocznych prac sala ta nosi nazw Sali Gotyckiej. Jest to ci庵le ta sama ratuszowa izba.
[3] Bogus豉w Czechowicz, Visus silesiae. Tre軼i i funkcje ideowe kartografii 奸御ka XVI-XVIII wieku, Wroc豉w 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc豉wskiego, s. 67-69. Dzi瘯uj Panu dr Markowi Nowackiemu, dyrektorowi Muzeum Regionalnego w 安iebodzinie, za zwr鏂enie uwagi na badania Czechowicza i udost瘼nienie tekstu jego opracowania.
[4] Bogus豉w Czechowicz, op. cit., s. 69.
[5] Tak zapami皻a貫m t lokalizacj sprzed lat.
[6] Jerzy Piotr Majchrzak, Suibusium Felix..... Epizody z 700 lat dziej闚 安iebodzina i okolic, 安iebodzin 2001, s. 72-73.
[7] Za pomoc w t逝maczeniu tekstu i w jego interpretacji dzi瘯uj serdecznie mgr Karolowi B豉szczykowi ze Szprotawy, prof. Ma貪orzacie Klentak-Zab這ckiej z Uniwersytetu Miko豉ja Kopernika w Toruniu oraz dr Dariuszowi Kaczorowi z Uniwersytetu Gda雟kiego.
[8] F. B. Werner, Topographia Seu Compendium Silesiae, t. V, Biblioteka Uniwersytecka we Wroc豉wiu.




adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=243