www.schwiebus.pl

:: Pierwotny wystr鎩 malarski gotyckich sal ratusza w 安iebodzinie
Artyku dodany przez: schwiebu (2012-02-05 01:10:54)

LUBUSKIE MATERIAΧ KONSERWATORSKIE
ROK 2011, tom 8


Pierwotny wystr鎩 malarski gotyckich sal na parterze po逝dniowego traktu ratusza w 安iebodzinie; jego odkrycie, badania i wykonane prace konserwatorskie.
Danuta i Ryszard 畝nkowscy
Dyplomowani konserwatorzy malarstwa i rze嬌y polichromowanej

Podczas prac remontowych przeprowadzonych w latach 2009-2010 w budynku 鈍iebodzi雟kiego ratusza, w salach parterowych po逝dniowego traktu, u篡tkowanych przez Muzeum Regionalne, dosz這 do nieoczekiwanego i niezwyk貫go odkrycia. W trakcie bada 軼ian, wykonanych przed monta瞠m instalacji podtynkowej, spod nawarstwie kolejnych przemal闚ek i otynkowa, wydobyto fragmenty ciemno-ugrowych p豉szczyzn i czarnych linii. Na zlecenie LWKZ w Zielonej G鏎ze, w czerwcu i lipcu 2010 r. wykonali鄉y konserwatorskie badania znaleziska i opracowali鄉y dokumentacj bada wraz z wytycznymi dalszego post瘼owania konserwatorskiego[1].

Badania te wykaza造, 瞠 w trzech salach po逝dniowego traktu, kt鏎ego ceglane 軼iany i w wi瘯szo軼i gwia寮ziste sklepienia, zosta造 pierwotnie ca趾owicie pokryte tynkiem wapienno-piaskowym i pobielone pobia陰 wapienn, zachowa造 si rozlegle fragmenty najstarszych 軼iennych dekoracji architektonicznych, powsta造ch zapewne w I po這wie XVI stulecia. S nimi malarskie imitacje wielkich prostok徠nych blok闚 kamiennych na 軼ianach w miejscach wej軼ia w nie sp造w闚 瞠ber sklepiennych, na 瞠brach w postaci profilowanych segment闚 oraz na 喚ku otworu wej軼iowego. Poszczeg鏊ne ciosy i segmenty obrysowane s czarn lini i oddzielone s jasnymi fugami, za 軼iany i wysklepki malowane p豉sko szaro-be穎wym kolorem. Pierwotne opracowanie tynkarskie wn皻rz zachowa這 si w r騜nym stopniu i stanie, co rzutowa這 na stan zachowania polichromii. Liczne ubytki tynku oznacza造 bezpowrotne zniszczenie cz窷ci zabytkowej dekoracji malarskiej. Zniszczenia tynk闚 na 軼ianach powsta造 w trakcie kilkusetletniego u篡tkowania sali. Niestety, zaledwie kilkadziesi徠 lat temu, w latach 70-tych ub. stulecia, usuni皻o pierwotne opracowanie tynkarskie wraz z polichromi z 瞠ber sklepiennych i z 喚k闚 arkad przy軼iennych. Paradoksalnie, te zabytkowe tynki zniszczono podczas przygotowywania wn皻rz na potrzeby powstaj帷ego wtedy muzeum, aby sale wygl康a造 na bardziej „gotyckie", zgodnie z potocznym i jak瞠 mylnym wyobra瞠niem o wygl康zie wszystkich gotyckich wn皻rz. Tak drastyczne dzia豉nia podj皻o podczas zwyk貫go remontu, bez odpowiednich bada i bez przygotowania historyczno-konserwatorskiego.

Wytyczne dla w豉軼iwych prac konserwatorskich oparli鄉y o rozpoznanie problematyki technicznej i rangi historycznej znaleziska. Zaproponowali鄉y przeprowadzenie pe軟ego zakresu dzia豉 konserwatorsko-restauratorskich i wyeksponowanie tych unikatowych pod wzgl璠em formy, najstarszych w mie軼ie i jedynych zachowanych w 鈍iebodzi雟kim ratuszu, zabytk闚 malarstwa 軼iennego, p騧no鈔edniowiecznego w stylistyce, a w chronologii historycznej ju nowo篡tnego.

Ze wzgl璠闚 organizacyjno-finansowych, decyzj urz璠u Lubuskiego Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 w Zielonej G鏎ze, pe貫n zakres prac zaplanowano jedynie w naro積ej, po逝dniowo-zachodniej sali traktu (nazwanej przez nas w dokumentacjach z 2010 r. dla odr騜nienia od innych Wielk Sal, obecnie okre郵anej Sal Gotyck), w kt鏎ej dekoracja zachowa豉 si najlepiej, oraz w po陰czonym z sal aneksie podwie穎wym. Prace zrealizowano w dw鏂h etapach.

Jesieni 2010 r., ze 鈔odk闚 LWKZ wykonano wst瘼ne prace konserwatorskie, polegaj帷e m.in. na usuni璚iu uszczelniaj帷ych 軼ian nawarstwie z farb emulsyjnych i olejnych oraz na podklejeniu p璚herzy pierwotnego tynku. Wykonano te w tym etapie pe貫n zakres prac konserwatorsko-restauratorskich na niewielkim fragmencie powierzchni 軼ian i sklepienia, aby pokaza walory estetyczne wygl康u dekoracji, kt鏎a przetrwa豉 w postaci daleko posuni皻ego destruktu[2].

Latem i jesieni 2011 r. przeprowadzono ca這嗆 prac konserwatorsko-restauratorskich na pozosta造ch powierzchniach obu wn皻rz, w陰cznie z rekonstrukcj malowanych segment闚 na 瞠brach i brakuj帷ych cios闚 na 喚kach. Prace sfinansowa Urz康 Miasta 安iebodzin, wspierany przez 鈔odki przyznane z Urz璠u Marsza趾owskiego Wojew鏚ztwa Lubuskiego.

 

Problematyka konserwatorska zabytku

Dotyczy豉 ona zar闚no zagadnie technicznych, zwi您anych ze stanem polichromii i jej tynkowego oraz murowanego pod這瘸, jak i zagadnie estetycznych, zwi您anych z jej restauracj i odpowiednim wyeksponowaniem. U podstaw przyj皻ego kierunku planowania odpowiednich dzia豉 le瘸這, jak ju wspomniano, uznanie wagi dokonanego odkrycia. W陰cza ono bowiem ratusz 鈍iebodzi雟ki do nie tak licznego grona naszych zabytk闚 architektury, z zachowanym wygl康em oryginalnego wystroju malarskiego wn皻rz. Niewiele jest bowiem miejsc, gdzie mo積a zobaczy tak stosunkowo dobrze zachowan, mimo zniszcze, kreacj plastyczn z tak odleg造ch czas闚, dokumentuj帷 w miar kompletnie, w tak czystej postaci, upodobania artystyczne dawnych fundator闚 i u篡tkownik闚 (temat ten rozwini皻o dalej w rozdziale 2 niniejszego opracowania, omawiaj帷ym zagadnienia historyczne Sali Gotyckiej i jej malarskiego wystroju).

Muzealny charakter wykorzystania wn皻rz po逝dniowego traktu znakomicie u豉twi podj璚ie decyzji o konieczno軼i ca趾owitego wyeksponowania polichromii, kt鏎a nieoczekiwanie wzbogaci豉 program dydaktyczny Muzeum Regionalnego, jako wa積y, nowy „eksponat", reprezentuj帷y najwcze郾iejszy etap historii tej cz窷ci budynku. Postulat trwa貫go ukazania pierwotnego wystroju sali muzealnej, kt鏎a w wyniku przeprowadzonych prac mia豉 odzyska status prawdziwej, dawnej ratuszowej izby, spowodowa te w konsekwencji dyskusj o potrzebnej i koniecznej, naszym zdaniem, korekcie niekt鏎ych element闚 dotychczasowego wyposa瞠nia technicznego tego pomieszczenia, takich jak wsp馧czesne, pseudohistoryczne w formie kraty i rodzaj przeszklenia w oknach, zbyt szerokie, wt鏎ne parapety i drewniane maskownice grzejnik闚 co., zas豉niaj帷e partie oryginalnych 軼ian z tynkami i optycznie pomniejszaj帷e wn皻rze, materia pod這gi czy wreszcie miejsce instalacji i rodzaj sztucznego o鈍ietlenia. Pracom konserwatorskim towarzyszy造 analizy architektury pomieszczenia, po陰czone z badaniami i odkrywkami architektonicznymi.

W ich wyniku okre郵ono miejsca wykonania w przesz這軼i architektonicznych przer鏏ek lub napraw.

 

Badania architektoniczne

Jednym z zada realizowanych prac by這 ustalenie, do jakiego stopnia pierwotnym jest architektoniczne, zachowane ukszta速owanie wn皻rza sali i aneksu. Bezdyskusyjna jest proweniencja sklepie i tych partii 軼ian, gdzie zachowa造 si oryginalne tynki, zw豉szcza te z zabytkow polichromi. Analizuj帷 ukszta速owanie powierzchni 軼ian a tak瞠 faktur powierzchni tynk闚 oraz uk豉d nawarstwie na nich, zlokalizowano miejsca ukszta速owane wt鏎nie. S w鈔鏚 nich przer鏏ki starsze, powsta貫 nawet na prze這mie XVI/XVII wieku, oraz nie tak dawne, si璕aj帷e ubieg貫go stulecia.

Wczesn zmian w sali by這 zamkni璚ie murowan 軼ian aneksu podwie穎wego. Mur, wzniesiony z cegie 陰czonych i otynkowanych zapraw o du瞠j domieszce ilastego lub prawdopodobnie gliniastego wype軟iacza, wstawiono pomi璠zy 軼iany boczne przej軼ia do aneksu, przemalowane zaledwie trzema warstwami pobia. Ilo嗆 tych remontowych nawarstwie malarskich, wobec dwudziestu jeden warstw zidentyfikowanych na 軼ianach du瞠j sali, wskazuje na wczesny czas zamkni璚ia aneksu. Wykonane w ramach bada odkrywki wykaza造, 瞠 pierwotnie 軼iana ta od strony aneksu, nad wej軼iem, zosta豉 wymurowana jako cie雟za o po這w od pozosta貫go muru, z wn瘯 odci捫aj帷 mur nad wej軼iem (stosunkowo niedawno zamurowan ceg陰 dziurawk i mocn zapraw cementow).

Wt鏎nie (przypuszczalnie dopiero w II po. XX w.) zosta wymurowany i otynkowany, p馧koli軼ie zamkni皻y otw鏎 wej軼iowy do aneksu, ze stalowymi zawiasami, o o軼ie瘸ch z maszynowej ceg造 k豉dzionej na zapraw cementowo-wapienn. Kute, 瞠lazne drzwi z pi瘯nym, stylowym zamkiem, zamykaj帷e aneks podwie穎wy, stanowi eksponat muzealny o nieustalonej 軼i郵e proweniencji, dlatego ich obecno軼i w sali nie mo瞠my w陰czy do rozwa瘸 historycznych, dotycz帷ych najdawniejszych dziej闚 ratusza. Jest wysoce prawdopodobne, 瞠 pierwotnie w 軼ianie funkcjonowa造 drzwi prostok徠ne, na co zdaje si wskazywa odnaleziony przez nas w odkrywce na wschodniej stronie omawianej 軼iany, nad prawym o軼ie瞠m otworu drzwiowego, prostok徠ny, murowany i otynkowany naro積ik, przypuszczalnie po otworze drzwiowym (lub po okalaj帷ej go p造cinie).

Stosunkowo te wcze郾ie skuto sko郾ie i wt鏎nie bulasto otynkowano dolne partie niekt鏎ych naro積ik闚 filar闚 w du瞠j sali. Podobnie jak obt逝czenia dolnych ko鎍闚ek niekt鏎ych diagonalnych 瞠ber obu gwiazd sklepiennych, skucia te podyktowane zosta造 zapewne wzgl璠ami u篡tkowymi - dla poszerzenia przestrzeni we wn皻rzu (豉twiejsza komunikacja lub np. konieczno嗆 dostawienia szaf do 軼ian).

Prawdopodobnie podczas remontu i przebudowy ratusza w po. XIX wieku, przeprofilowano (poszerzono) te wn瘯i okienne, aby powi瘯szy okna i zapewni wn皻rzu wi璚ej 鈍iat豉. Wtedy te osadzono w otworach okiennych okna skrzynkowe o podw鎩nych skrzyd豉ch. Nowa g喚boko嗆 okiennych o軼ie積ic wymog豉 sp造cenie od wn皻rza okiennych wn瘯, co uczyniono dostawiaj帷 wype軟ienie na grubo嗆 ceg造. Przypuszczalnie podczas monta簑 w budynku centralnego ogrzewania (okres mi璠zywojenny lub wcze郾iej?), aby zmie軼i pod oknami grzejniki, skuto do obecnej g喚boko軼i partie pierwotnego muru pod oknami. Zniszczono w ten spos鏏 pierwotny wygl康 軼ian pod oknami: otwory okienne przeprute by造 dawniej w pe軟ej grubo軼i muru we wn瘯ach 軼iennych o 軼i皻ych sko郾ie kraw璠ziach, z murowanymi szerokimi parapetami wysoko umieszczonymi nad poziomem pod這gi. O pierwotnym umiejscowieniu lica otynkowanego muru pod oknami, za鈍iadcza fragment pionowego naro積ika oryginalnego tynku, odnaleziony na wschodniej 軼ianie po逝dniowego filara przy軼iennego, w odleg這軼i ok. 20 cm od obecnego, g喚biej po這穎nego naro積ika. Zachowane parapety okienne po陰czone s z konstrukcj okien, za szeroko軼i dostosowane s do grubo軼i 軼ienionej 軼iany podokiennej, by mo瞠 wi璚 skucie 軼ian podokiennych wi您a nale篡 ju z osadzeniem nowych okien a nie dopiero z monta瞠m grzejnik闚.

Poziom parapet闚 wszystkich wn瘯 軼iennych (r闚nie okiennych) w pomieszczeniu, by wsp鏊ny (r騜nice 2-3 cm), z wyj徠kiem ma貫j wn瘯i 軼iennej na 軼ianie wschodniej. Badania wykaza造, 瞠 we wn璚e tej, umieszczonej ni瞠j od pozosta造ch i odr騜niaj帷ej si od nich kr瘼ym kszta速em i sko郾ie 軼i皻ymi kraw璠ziami o軼ie篡 oraz 喚ku, inaczej wykonano dolne zako鎍zenie. Pierwotnie, na poziomie zako鎍ze o軼ie篡, uformowano prostok徠ne obni瞠nie, w篹sze od szeroko軼i g鏎nej cz窷ci wn瘯i, zako鎍zone p馧k dwie grubo軼i ceg造 poni瞠j. Zachowana prawa 軼ianka tego zag喚bienia i naro積ik z p馧k zaopatrzone s we fragment pierwotnego tynku, na kt鏎ym le篡 wiele warstw starych pobia. Stratygrafia ta za鈍iadcza o dawno軼i takiego rozwi您ania.

Nie wiemy dok豉dnie, jakie by造 pierwotne funkcje ratuszowych, zachowanych wn瘯 軼iennych. Zgodnie z dawn ikonografi, mog造 one s逝篡 jako armarie czyli szafki 軼ienne. Na parapecie zachodniej wn瘯i po逝dniowej 軼iany zachowa造 si niebieskie, jak gdyby atramentowe zaplamienia, 鈍iadcz帷e o przechowywaniu tam瞠 przybor闚 pi鄉iennych, w tym mo瞠 atramentu w ka豉marzu. Obecno嗆 tych niebieskich plam natychmiast pobudza nasz wyobra幡i: „Dawno, dawno temu wn瘯a s逝篡豉 ratuszowemu skrybie. Wykonuj帷 sw prac w zimowy wiecz鏎 w niedogrzanym i niedo鈍ietlonym wn皻rzu, rozproszony chrobotem harcuj帷ych w niepozamiatanym k帷ie myszy, przewr鏂i naczynie z inkaustem si璕aj帷 do g瘰im pi鏎em w zgrabia貫j d這ni". Atramentowa przygoda przydarzy豉 si jednak w bli窺zych nam czasach, pruskiemu lub niemieckiemu urz璠nikowi w mundurze municypalnym lub pa雟twowym, poniewa plama (by mo瞠 po niebieskim tuszu do piecz徠ek) znajduje si na ostatniej z kilku warstw pobia i farb na otynkowanym parapecie wn瘯i. Niezale積ie od datowania atramentu wydaje si, 瞠 po zako鎍zeniu prac restauratorskich zaplamienie mo積a wykorzysta do zaaran穎wania dydaktycznej narracji wype軟iaj帷ej tre軼i to puste wn皻rze, w przysz造ch planach sta貫j ekspozycji muzealnej.

Wyr騜niona kszta速em wn瘯a w 軼ianie wschodniej mog豉 np. pe軟i funkcj miejsca na lavabo (trzymaj帷 si ju literackiej konwencji - po to, aby biedny pisarz mia gdzie umy poplamione inkaustem palce). Wygl康y podobnych umywalek, z這穎nych z podwieszonego do 喚ku wn瘯i naczynia z wod, z kt鏎ego polewano r璚e nad mis, umieszczon poni瞠j na p馧ce w zag喚bieniu, mo瞠my odnale潭 na licznych 鈔edniowiecznych obrazach. Wi瘯szo嗆 z nich zaopatrzona jest w zlew, to jest wmurowane w 軼ian kamienne naczynie z odprowadzeniem wody kamienn rynn na drug stron 軼iany, najcz窷ciej na zewn徠rz budynku. W wypadku naszej, bezzlewowej wn瘯i, woda mog豉by sp造wa do podstawionej metalowej czy ceramicznej misy, kt鏎 cyklicznie opr騜niano. Aby jednak uprawdopodobni nasze przypuszczenia, nale瘸這by wpierw okre郵i, drog bada z dziedziny historii higieny, czy mog這 mie軼i si w standardach 闚czesnych zachowa, wyznaczenia miejsca dla tego prostego urz康zenia, w izbie 鈍iebodzi雟kiego ratusza podczas jego rozbudowy, oko這 po這wy XVI wieku.

Kolejn niespodziank by這 odnalezienie w p馧nocnej cz窷ci 軼iany wschodniej zamurowanych, okopconych cegie, okalaj帷ych dawniej prawdopodobnie, bli瞠j nie wydatowany, wylot z paleniska pieca, ogrzewaj帷ego pomieszczenie.

W trakcie prac rozpoznano r闚nie nietypow konstrukcj sklepie. 畝den z 逝k闚 tarczowych poszczeg鏊nych prz瘰e nie by nigdy dowi您any murarsko do swoich 軼ian tarczowych! 圭iany te, ogl康ane przez g喚bokie szczeliny przy kraw璠ziach wysklepk闚, maj g豉dk powierzchni bez 郵ad闚 rozkruszonych strz瘼i czy bruzd konstrukcyjnych.

Zlokalizowano te miejsca naruszenia integralno軼i konstrukcji 軼ian i sklepie sali. S to g喚bokie p瘯ni璚ia 軼ian biegn帷e diagonalnie (po逝dniowa cz窷 軼iany wschodniej, w pobli簑 naro積ika), wspomniane szczeliny pomi璠zy 軼ianami tarczowymi a kraw璠ziami wysklepk闚, z przesuni璚iem pionowym obu element闚 (np. przy 軼ianie po逝dniowej), poprzeczne p瘯ni璚ia 瞠ber i wysklepk闚, z przesuni璚iem pionowym (瞠bra i wysklepki w naro積iku po逝dniowo-zachodnim). Opisane zmiany, przynajmniej niekt鏎e, musia造 nast徙i ju bardzo dawno, bowiem nosz na sobie 郵ady wcze郾iejszych reperacji murarskich, za na elementach pierwotnego opracowania malarskiego sklepie, kt鏎e znik造 w wyniku przesuni耩 軼ian, pod tymi reperacjami brak jest przemal闚ek. Przypuszczalnie zniszczenia te mog造 powsta jeszcze wskutek osiadania fundament闚 dobudowanego traktu ratusza. O niestabilno軼i tej cz窷ci budowli 鈍iadczy szkarpa dobudowana do jej po逝dniowo-wschodniego naro積ika pomi璠zy po這w XVIII stulecia (rysunki Wernera) a tu po 1827 r. (kopia XIX-wiecznego obrazu z widokiem ratusza, H. K., 1930r.) oraz konieczno嗆 wykonania prac naprawczych przy sypi帷ym si sklepieniu dawnej apteki miejskiej (obecnie kasa Muzeum), w pocz徠kach lat 90-tych ub. stulecia.

Wt鏎na jest r闚nie forma wn瘯 na osiach obu du篡ch p馧nocnych wn瘯 przy軼iennych. Ich proste i p豉skie nadpro瘸, wzmocnione stalowymi belkami oraz szerokie rozglifienia kraw璠zi dobitnie 鈍iadcz o niepierwotnym pochodzeniu ich kszta速u. Wschodnia wn瘯a za郵epiona jest p豉sk 軼ian, za zachodnia pozostaje otwarta i funkcjonuj w niej drzwi, obecnie wahad這we. By mo瞠 oba te element)" pochodz dopiero z czas闚 mi璠zywojennych, kiedy to po zniszczeniach po瘸rowych gruntownie przebudowano znajduj帷y si za 軼ian, w 鈔odkowym trakcie, hall ratusza, zmieniaj帷 umiejscowienie g堯wnego wej軼ia do budynku z zachodniego na wschodnie i przerabiaj帷 g堯wne schody komunikacji pionowej pi皻er.

Obecno嗆 wymienionego otworu z wej軼iem w 軼ianie p馧nocnej sali dotyka problemu struktury pierwotnego budynku i jego ci庵闚 komunikacji poprzecznej. Jest to odr瑿ne, szersze zagadnienie, mog帷e by elementem ciekawych bada kompleksowych tej struktury, zw豉szcza 瞠 wschodnia 軼iana naszego pomieszczenia graniczy z dawn po逝dniow sieni, zapewniaj帷 dost瘼 od tej strony do pomieszcze po逝dniowego, dobudowanego traktu, ale i - by mo瞠 - do pomieszcze parteru starszej cz窷ci budowli, tj. traktu 鈔odkowego, pierwotnie b璠帷ego po逝dniowym traktem wcze郾iejszego, dwutraktowego obiektu.

Badaj帷 軼ian p馧nocn pomieszczenia musimy te pami皻a o konieczno軼i uwzgl璠nienia jej historyczno-konstrukcyjnego statusu. 圭iana ta mo瞠 bowiem kry w sobie fragmenty po逝dniowej elewacji wcze郾iejszego, dwutraktowego ratusza. Pytanie o to, czy tak jest w istocie, nale篡 postawi pomimo istniej帷ego pogl康u, 瞠 jakoby czternastowieczny ratusz mia konstrukcj drewnian (szachulcow). Uzyskana w badaniach odpowied twierdz帷a wyja郾i豉by ostatecznie kwesti konstrukcji pierwotnej budowli. Jednak bez specjalistycznych, systematycznych bada trudno jest stwierdzi, jaki budynek sp這n掖 w po瘸rze w 1541 roku. Nie wiemy te czy i - ewentualnie - jak dowi您ano do starej konstrukcji nowy trakt. Nie mo瞠my jednak wykluczy, 瞠 w p馧nocnej 軼ianie sali mog znajdowa si relikty lub ca貫 partie zewn皻rznej, po逝dniowej 軼iany po逝dniowego traktu czternastowiecznego, murowanego, podpiwniczonego kamiennymi kolebkami, dwutraktowego ratusza. Przypuszczenie to dotyczy zasadniczo mi捫szu muru. Gdzie w tej 軼ianie mog jednak tkwi jeszcze - zamurowane lub nie - wcze郾iejsze elementy konstrukcyjne, takie jak o軼ie瘸 pierwotnych otwor闚 okiennych, 喚ki konstrukcyjne, gniazda belek stropowych czy bruzdy po murowanych sklepieniach (zak豉daj帷, 瞠 czternastowieczni muratorzy poprawniej od swoich nast瘼c闚 skonstruowali sklepienia), lub nawet elementy artykulacji wcze郾iejszej, po逝dniowej fasady!

W nawi您aniu do powy窺zych spostrze瞠 chcemy zwr鏂i uwag na odkrycie dotycz帷e tej 軼iany, nie poddaj帷e si tym razem jednoznacznej interpretacji. Mianowicie w odkrywce na 軼ianie du瞠j wschodniej wn瘯i 軼iennej, ok. 15 cm od naro積ika 鈔odkowego filara przy軼iennego, odnale幢i鄉y pionow, pierwotnie otynkowan, bielon i malowan kraw璠 軼iany. Kraw璠 ta, na wysoko軼i ok. 1 m nad obecn pod這g, za豉muje si prostopadle i przechodzi w kraw璠 poziomej p馧ki ob這穎nej tynkiem i pobia豉mi, przerwan niestety po ok. 20 cm skuciem pierwotnego muru. Na mniej wi璚ej podobnej wysoko軼i le膨 p馧ki obu wn瘯 na po逝dniowej 軼ianie pomieszczenia, r闚nie zaopatrzone w prostok徠ne, nie 軼i皻e kraw璠zie o軼ie篡 i 喚k闚. Trudno jednak by這 bez zastrze瞠 traktowa odkryt kraw璠 jako element lewego o軼ie瘸 wn瘯i podobnej wielko軼i i kszta速em do tych ze 軼iany po逝dniowej, bowiem kraw璠 ta nie zagina si wy瞠j w nasad 喚ku, tylko biegnie prosto w g鏎 i ginie za 喚kiem wielkiej arkady przy軼iennej. Zaskakuj帷e by這 to, 瞠 bielony i malowany tynk z pod逝cza 喚ku zawija si za tyln kraw璠 軼iany pod逝cza i le篡 na tylnej 軼ianie nad 喚kiem, co by這 widoczne w odkrywce. Trzeba by這 pog喚bi odkrywk i wtedy okaza這 si, 瞠 omawiana kraw璠 nale篡 do lewego o軼ie瘸 wyj徠kowo d逝giej wn瘯i, kt鏎ej otynkowany i malowany zachodni fragment 喚ku cz窷ciowo kryje si za 喚kiem wielkiej wn瘯i przy軼iennej na p馧nocnej 軼ianie naszej sali. Ten 喚k ma貫j wn瘯i przechodzi g喚biej w odkrywce nieoczekiwanie, aczkolwiek p造nnie, w kolejny wy瞠j za這穎ny 喚k o d逝窺zym promieniu, r闚nie otynkowany i malowany! Ta dalsza wn瘯a zamkni皻a jest p豉sk 軼ian na g喚boko軼i ok. 0,7 m, licz帷 od lica muru Sali Gotyckiej (przy grubo軼i ca趾owitej muru ok. 1,33 m), czyli 喚k ten raczej nie by elementem otworu wej軼iowego.

Ustawione niezbyt efektownie pod wzgl璠em architektonicznym wn瘯i (zachodzenie na siebie, lokalizacja nie na wsp鏊nej osi, a z przesuni璚iem) trudno jest interpretowa pod wzgl璠em pierwotnych funkcji z uwagi na zniszczenie muru podczas formowania w 軼ianie obecnej wn瘯i z p豉skim nadpro瞠m i szerokim p豉skim rozglifieniem, przypuszczalnie w okresie mi璠zywojennym lub nieco wcze郾iej. Aby zabezpieczy nadpro瞠, osadzono nad nim wielk stalow belk, kt鏎ej monta wymaga wykonania sporych rozku w murze.

Pozostaje jednak faktem, 瞠 ten z這穎ny uk豉d opisanych 喚k闚 zosta ob這穎ny tym samym tynkiem i t sam pobia陰, co wszystkie pierwotne elementy 軼ian i sklepie Sali Gotyckiej. Przygotowano je wi璚 do u篡tkowania podczas rozbudowy ratusza o po逝dniowy trakt. Dodajmy, 瞠 asymetryczny uk豉d element闚 wn瘯 mo瞠 by efektem w陰czenia w przestrze wn皻rza po rozbudowie cz窷ci dawnej, po逝dniowej elewacji czternastowiecznego ratusza, np. jej otwor闚 okiennych. Mo瞠 wi璚 nietypowa wn瘯a, z ma造m 喚kiem przechodz帷ym w g喚bi muru w wi瘯szy, jest pozosta這軼i po takim w御kim oknie, rozglifionym od 鈔odka, ogl康anym przez nas teraz z sali od zewn徠rz?

安iat這 tej wn瘯i zamurowane zosta這 starymi, du篡mi, gotyckimi ceg豉mi, 陰czonymi star, 鄴速aw zapraw. Przypuszczalnie wi璚 zamkni皻o j dawno, by mo瞠 po zachwianiu statyki po逝dniowej 軼iany ratusza (tu zlokalizowano szczeliny i p瘯ni璚ia, 陰cznie z opadni璚iem cz窷ci sp造w闚 sklepie), rezygnuj帷 z nie a tak potrzebnych, pierwotnych przepru w murze, aby wzmocni jego konstrukcj.

Ostatnim elementem naszego om闚ienia jest aneks podwie穎wy. Pierwotnie by豉 to dwuokienna przestrze otwarta na du膨 sal, o czym ju by豉 mowa. Poziom jej pod這gi podnios豉 nad poziom pod這gi du瞠j sali konieczno嗆 umiejscowienia pod aneksem niskiego pomieszczenia z wej軼iem od zewn徠rz na wie輳. W 軼ianie po逝dniowej aneksu istnia這 pierwotnie drugie okno, po kt鏎ym pozosta豉 zamurowana, p造tka wn瘯a, wype軟iona obecnie przez muzealn gablot ekspozycyjn. Na obrazie olejnym z 1930 r. monogramisty H. K., na zewn皻rznej, po逝dniowej elewacji wie篡, na wysoko軼i aneksu zaznaczono to okno, zamkni皻e jasnymi okiennicami. Oboje okien umieszczono w rozglifionych wn瘯ach (rozglifienie to jest form pierwotn, na co wskazuje uk豉d cegie zaobserwowany w odkrywce w w篥le na styku p馧nocnej kraw璠zi pod逝cza zachodniego okna z p馧nocnym o軼ie瞠m).

圭iana podokienna funkcjonuj帷ego do dzi zachodniego okna aneksu, zachowa豉 przypuszczalnie sw pierwotn grubo嗆, w przeciwie雟twie do 軼ian podokiennych w Sali Gotyckiej.

Szeroko嗆 pomieszczenia zosta豉 w ub. stuleciu nieznacznie zmniejszona przez dostawienie ceglanej 軼ianki do ca貫j p馧nocnej 軼iany, zapewne ze wzgl璠闚 konstrukcyjnych, przez co ko鎍闚ki obu naro積ikowych, p馧nocnych sp造w闚 sklepienia kryszta這wego zas這ni皻e s tym zamurowaniem. 圭iank t ustawiono z pozostawieniem ok. 10 cm wolnej przestrzeni, dzi瘯i czemu przez odkrywk przy wschodnim sp造wie sklepiennym mo積a zobaczy ko鎍闚k tego sp造wu wraz z nawarstwieniami, w tym ostatni, dobrze zachowany wystr鎩 malarski tego wn皻rza (軼iana i sklepienie bia這-szare, z podw鎩nym szaro-zielonym paskiem wzd逝 逝ku tarczowego namalowanym na wcze郾iejszym - niebieskim).

Zmiany architektoniczne w aneksie to wspomniana ju 軼ianka oddzielaj帷a go od du瞠j sali, podci皻y p馧nocno-wschodni naro積ik oraz zamurowane po逝dniowe okno. Ponadto, w trakcie dawnych prac remontowych, wykonano rozleg貫 reperacje tynk闚 w postaci 豉t w miejscach ubytk闚 oraz w postaci przelicowa. W odkrywce pierwotnego tynku na 軼ianie 喚ku nad wej軼iem, odnale幢i鄉y czarne, poziome i pionowe linie, prawdopodobnie b璠帷e elementem podobnej, kamiennej dekoracji (ciosy i fugi). Z uwagi na rozmiary odkrywki, trudno wyobrazi jest sobie rysunkowe detale tych zdobie.

Tynk pierwotny w aneksie (to znaczy tynk podobny do tego z du瞠j sali) dost瘼ny jest badaniom w zasadzie jedynie na obu wschodnich p馧filarach. W pozosta造ch miejscach jest on albo ukryty pod grubymi wt鏎nymi nawarstwieniami, albo go brak, jak np. na sklepieniu, posiadaj帷ym w ca這軼i jeden obrzut pokryty pobia陰 o r騜owawej barwie, to窺amy z tynkiem przykrywaj帷ym wspomniany fragment wcze郾iejszego tynku z czarnymi liniami na 軼iance nad wej軼iem oraz pod逝cze 喚ku tam瞠. Jest zdumiewaj帷e, 瞠 na kryszta這wym sklepieniu aneksu zachowa豉 si tylko jedna warstwa tynkowa, zreszt wygl康aj帷a staro, oraz 瞠 tynk ten przes豉nia fragmenty wcze郾iejszego tynkowania w cz窷ci wschodniej pomieszczenia. Czy by豚y to dow鏚 na, inny ni dotychczas s康zono, czas za這瞠nia tego sklepienia?

Prawdopodobnie aneks, a by mo瞠 i ca豉 du瘸 sala posiada造 pierwotnie ceramiczne posadzki z kwadratowych p造tek. Taka posadzka zachowa豉 si w pomieszczeniu wie穎wym nad aneksem, obecnie niepotrzebnie przemalowana szar farb. Fragment podobnej posadzki znajduje si te w hallu nad g堯wnymi schodami, na wysoko軼i pod堯g pierwszego pi皻ra, w zamurowanym obecnie przej軼iu, wype軟ionym 軼iank z herbem miasta. Przypuszczalnie obie posadzki s reliktami ceramicznych pod堯g, kt鏎e dawniej mog造 znajdowa si we wszystkich pomieszczeniach ratusza.

Na 軼ianie po逝dniowej aneksu oraz na 軼ianie zachodniej du瞠j sali zachowa造 si interesuj帷e technicznie izolacje przeciwwilgociowe z falistej, drobno karbowanej papy, za這穎nej w trakcie jednego z ubieg這wiecznych remont闚, by mo瞠 jeszcze w okresie mi璠zywojennym.

 

Przebieg prac konserwatorskich

Po wykonaniu badan nawarstwie, usuni皻o je, g堯wnie mechanicznie, ods豉niaj帷 partie zachowanych oryginalnych tynk闚 z pierwotnym opracowaniem malarskim. W trakcie usuwania nawarstwie z wysklepk闚, zwr鏂ono baczn uwag na odnalezienie 郵ad闚 polichromii 瞠ber na styku z wysklepkami. Tam bowiem zachowa造 si nieliczne fragmenty polichromii, z zaznaczonymi kraw璠ziami cios闚 瞠ber i ze 郵adami malowanych fug pomi璠zy ciosami. Odnaleziono te pojedyncze malowane ciosy na pierwotnych tynkach dw鏂h 喚k闚 przy軼iennych, co pozwoli這 na rekonstrukcj podobnych cios闚 na tych czterech 喚kach, gdzie oryginalny tynk wraz opracowaniem malarskim skuto w latach 70-tych ub. stulecia. Malowane ciosy, niestety bez zewn皻rznych zako鎍ze, odnaleziono te na 喚ku nad wej軼iem do pomieszczenia z dawnej sieni w tym trakcie. Ich brak stwierdzono natomiast na 喚kach wn瘯 okiennych. Prawdopodobnie (brak oryginalnego tynku do przebadania) malowanych cios闚 nie by這 te na 喚kach trzech niewielkich wn瘯 軼iennych.

Ilustracja 1. Widok og鏊ny okolicy p馧filara ze sklepieniem
Ilustracja 1. Widok og鏊ny okolicy p馧filara ze sklepieniem, wybranej do wykonania w 2010 r. prac konserwatorskich i restauratorskich 陰cznie z rekonstrukcj polichromii. Stan w czerwcu 2010 r. Przed konserwacj. Widoczne odkrywki polichromii, wykonane pod nadzorem konserwatorskim podczas prac remontowych oraz podczas bada.

P璚herze tynku podklejono fabrycznym preparatem mineralnym Ledan i PLM, za ubytki tynku uzupe軟iono zapraw wapienno-piaskow z przesianego i p逝kanego piasku kopalnego (篤irownia D瑿闚ko k/Rokitna) i wapna lasowanego (Wypa wapna O瘸r闚) w stosunku 3:1. Kin- wapienno-piaskowe starano si za這篡 zgodnie z rozpoznanym standardem technicznego wyko鎍zenia i stanu zachowania powierzchni oryginalnych tynk闚. Ten pierwotny spos鏏 po這瞠nia tynk闚 na 瞠brach: na ile precyzyjnie w tynku powt鏎zono symetryczny i ostry rysunek dwuwkl瘰kowego przekroju 瞠ber z p豉skim noskiem - by przedmiotem naszych bada. Odnaleziony w p馧nocno-zachodnim ramieniu gwiazdy zachodniego prz瘰豉 sklepienia, fragment zachowanego oryginalnego tynku na cokole jednego z 瞠ber, a tak瞠 badania tynk闚 na zamurowanych fragmentach 瞠ber w innych salach traktu (ubieg這roczne badania), pozwoli造 na wykonanie bardziej swobodnego opracowania powierzchni, z zachowaniem jednak jednoznacznej czytelno軼i profili ceglanych kszta速ek. Na kitach i 豉tach za這穎no pobia喚 wapienn w ocieplonym kolorze.

Ilustracja 2. Widok zachodniej cz窷ci po逝dniowej 軼iany pomieszczenia
Ilustracja 2. Widok zachodniej cz窷ci po逝dniowej 軼iany pomieszczenia, podczas usuwania nawarstwie z farb emulsyjnych. Podczas konserwacji.

Trwale wyeksponowano kilka odkrywek architektonicznych, dokumentuj帷ych przekszta販enia budowlane we wn皻rzu. S nimi np. pozosta這嗆 wysokiej wn瘯i na 軼ianie p馧nocnej na prawo od 鈔odkowego p馧filara przy軼iennego, pierwotny, obni穎ny parapet wn瘯i na 軼ianie wschodniej, fragment pierwotnego tynku i opracowania malarskiego, ods這ni皻y spod p馧nocnej kraw璠zi wt鏎nej 軼ianki, kt鏎 zamkni皻o aneks podwie穎wy, kraw璠 tynku w naro積iku pierwotnej 軼ianki podokiennej, pod wschodnim oknem 軼iany po逝dniowej.

Ilustracja 3. Widok wysklepk闚, p馧filara i 喚ku w trakcie usuwania nawarstwie
Ilustracja 3. Widok wysklepk闚, p馧filara i 喚ku w trakcie usuwania nawarstwie. Przy kraw璠zi obu 瞠ber widoczne ods這ni皻e czarne linie oddzielaj帷e 瞠bra od wysklepk闚. Podczas konserwacji.

Celem prac restauratorskich by這 plastyczne scalenie zniszczonej ubytkami i przetarciami dekoracji 軼iennej. Zdecydowano te o pozostawieniu na sklepieniu, na 喚kach i na g鏎nych partiach 軼ian oznak r闚nomiernego pociemnienia powierzchni opracowania malarskiego, kt鏎e nast徙i這 zapewne wskutek u篡wania w izbie otwartego ognia do o鈍ietlenia, a mo瞠 i do ogrzewania. Przyj皻o zasad rekonstrukcji opracowania malarskiego plam malarsk zak豉dan transparentnie w walorze ja郾iejszym od orygina逝, dzi瘯i temu uzupe軟ienia s jednoznacznie czytelne. Zasada ta dotyczy豉 prac przy scalaniu be穎wych p豉szczyzn 軼ian oraz prac przy odtwarzaniu brakuj帷ych podzia堯w na ciosy na 瞠brach sklepiennych.

Ilustracja 4. Fragment malowanej fugi pomi璠zy ciosami
Ilustracja 4. Fragment malowanej fugi pomi璠zy ciosami, odnalezionej przy przek徠nym 瞠brze gwiazdy sklepiennej. Podczas konserwacji.

Niepierwotne partie lica 軼ian, b璠帷e wynikiem przeku i przemurowa, wyr騜niono nieznacznie innym odcieniem opracowania malarskiego. Do wykonania prac restauratorskich u篡to farb zolowo-krzemianowych Keim-Soldalit.

 

Zagadnienia historyczne dotycz帷e Sali Gotyckiej i jej wystroju malarskiego

Ju w 1397 roku potwierdzone jest 廝鏚這wo istnienie ratusza w 安iebodzinie[3]. Przypuszcza si, 瞠 by豉 to budowla usytuowana centralnie na parceli rynkowej, mniejsza od obecnej, o konstrukcji drewnianej, z wie膨, prawdopodobnie dwutraktowa, s康z帷 z obecno軼i piwnic w takim uk豉dzie, o sklepieniach beczkowych z kamienia polnego, pod obecnym p馧nocnym i 鈔odkowym traktem. Uwa瘸 si, 瞠 trakt po逝dniowy dobudowano p騧niej, powoduj帷 asymetryczne zaw篹enie powierzchni rynku przy po逝dniowej pierzei zabudowy mieszkalnej.

Ilustracja 5. Fragment p馧filara ze spoin
Ilustracja 5. Fragment p馧filara ze spoin. Podczas konserwacji.

Istnieje rozbie積o嗆 w pogl康ach historyk闚 odno郾ie do datowania tej dobudowy: przed lub po roku 1541, kiedy to wielki po瘸r strawi miasto i zniszczy budynek ratusza. Wcze郾iejsze datowanie uzasadnia si p騧nogotyckim charakterem sklepie o urozmaiconym gwia寮zistym rysunku 瞠ber, zachowanych do dzi w piwnicach i w niekt鏎ych pomieszczeniach parteru tego traktu (oraz istniej帷ych by mo瞠 dawniej w salach pierwszego pi皻ra traktu - tu nie zachowane). Inny pogl康 m闚i o powstaniu ca貫go tr鎩 kondygnacyjnego po逝dniowego traktu o p騧nogotyckim detalu architektonicznym, dopiero po zniszczeniach w 1541 roku. Prawdopodobnie w tym samym czasie co po逝dniowy trakt, wybudowano r闚nie drug, zachowan do dzi, przekszta販on w XIX wieku, po逝dniow wie輳 - w ten spos鏏 ratusz 鈍iebodzi雟ki otrzyma w wyniku rozbudowy wyj徠kow, dwu wie穎w bry喚. Cho brzmi to ma這 prawdopodobnie, ale zachowa si przekaz, wed逝g kt鏎ego autorem odbudowy ratusza mia by anonimowy w這ski architekt polecony przez cesarza Ferdynanda I, zapewne za wstawiennictwem namiestnika 鈍iebodzi雟kiego Sebastiana Knoebelsdorfa[4]. W piwnicach zlokalizowano winiarni, prowadzon przez mistrza wagi miejskiej, przylegaj帷ej do ratusza od zachodu. Wygl康 malowniczej, dwu wie穎wej i trzytraktowej bry造 ca貫j budowli ukazuje nam sztychowany widok miasta z dzie豉 G. Brauna i F. Hogenberga Civitates orbis terrarium[5], niestety w uj璚iu z p馧nocnego wschodu, a wi璚 z niewidoczn po逝dniow elewacj budynku. Widoczna jego 軼iana wschodnia z trzema ozdobnymi schodkowymi szczytami, zaopatrzona jest w dwa osobne wej軼ia, po jednym na osiach trakt闚 鈔odkowego i po逝dniowego. P騧niejsze o 150 lat rysunki Wernera[6], ukazuj帷 po逝dniow elewacj budynku, pozwalaj zobaczy wygl康 dwubiegowych schod闚 prowadz帷ych do po逝dniowego wej軼ia do ratusza. Schody te, wiod帷e do sieni na wysokim parterze, wygl康aj identycznie jak dwubiegowe schody przylegaj帷e do p馧nocnej 軼iany 鈍iebodzi雟kiego zamku, ukazanego na wzmiankowanej rycinie u Brauna i Hogenberga. Po逝dniowe wej軼ie do ratusza zamurowano dopiero w okresie mi璠zywojennym w ubieg造m stuleciu.

Ilustracja 6. Sala W豉dys豉wowska z prze這mu XV/XVI wieku
Ilustracja 6. Sala W豉dys豉wowska z prze這mu XV/XVI wieku, ze sklepieniami Benedykta Rejta, na zamku kr鏊ewskim na Hradczanach w Pradze. Widoczne osadzone w 軼ianach ciosy kamienne, w kt鏎ych odkute s 瞠bra sp造w闚 sklepie. Wysklepki i wi瘯szo嗆 powierzchni 軼ian otynkowane.

Na parterze po逝dniowego traktu ratusza dokonano w ci庵u wiek闚 najmniejszej ilo軼i przekszta販e architektonicznych, dlatego nie powinien dziwi fakt odnalezienia w豉郾ie tu najstarszych warstw opracowania malarskiego powierzchni 軼ian. Ustalenie daty powstania tego traktu lub wydatowanie 鈍ie穎 odkrytej dekoracji malarskiej, pozwoli這by precyzyjniej okre郵i czas realizacji tych obu fundacji, prawdopodobnie powi您anych ze sob chronologicznie.

Pierwotne, malarskie opracowanie wn皻rz kilku ratuszowych sal, jest zabytkiem wa積ym, nie tylko dla historii miasta. W wielokrotnie przebudowywanym budynku, w kt鏎ym obserwujemy liczne przekszta販enia architektoniczne, wt鏎ne podzia造 wn皻rz oraz nierozpoznane do ko鎍a nawarstwienia, nie znane by造 do tej pory jakiekolwiek malowid豉 軼ienne.

Surowa, „kamienna" polichromia, sw konkretn, realn i najwa積iejsze - prawdziw - form, zast瘼uje domys造 o p騧no鈔edniowiecznym wygl康zie wn皻rz budowli. Wyobra瞠nia takie bywaj z konieczno軼i projekcj przyk豉d闚 zdobie wn皻rz w innych obiektach, nie zawsze daj帷ych si zweryfikowa co do wiarygodno軼i i autentyczno軼i szczeg馧闚. Wp造w na potoczne widzenie zewn皻rznego otoczenia 篡cia w dawnych wiekach, maj literatura, zw豉szcza ilustrowana, film i liczne takie zabytki polichromowanej architektury, kt鏎e odnawiane by造 w czasach, kiedy restauracj zabytk闚 cz瘰to zajmowali si sprawni technicznie i nadmiernie nieraz kreatywni, utalentowani arty軼i malarze. Zw豉szcza prze這m XIX i XX stulecia pozostawi po sobie kompleksowe dokonania restauratorskie, nieraz jak瞠 efektowne i sugestywne co do formy, jednak pozbawione waloru dokumentu epoki, kt鏎 usi這wano na郵adowa. Odkrycie w ratuszu historycznych wymalowa, uwalnia nas raz na zawsze od romantycznego, nadmiernie podbarwionego fantazjowania na ten temat.

Znalezisko dokumentuje kolorystyk i system dekoracyjny p騧no鈔edniowiecznych u篡tkowych wystroj闚 w izbach siedziby w豉dz 鈍iebodzi雟kiej gminy. Gminy, kt鏎ej mo磧iwo軼i finansowe i potrzeby splendoru, skrojone by造 na miar liczebno軼i i codzienno軼i rzemie郵niczo-kupieckich mieszka鎍闚 tego niewielkiego nadgranicznego miasta. W sytuacji, gdy nieprzebadane s nawarstwienia na 軼ianach i sklepieniach 鈍iebodzi雟kiego ko軼io豉 鈍. Micha豉, s to jak dot康 najstarsze znane malowid豉 軼ienne w mie軼ie, kt鏎ego drewniana w wi瘯szo軼i zabudowa mieszkalna, mog帷a posiada dekoracje malarskie np. na belkowych stropach, niszczona by豉 wielokrotnie i gruntownie przez liczne po瘸ry. Polichromia ratuszowa jest r闚nie dla historyk闚 sztuki cennym przyk豉dem szcz窷liwie tu zachowanego wystroju, zapewne wyst瘼uj帷ego dawniej cz窷ciej w budowlach innych miast czy feudalnych rezydencji. Tego typu opracowania, maj帷e wizualnie zast瘼owa detale kamienne, mog造 si znajdowa w murowanych budynkach z 瞠browo sklepionymi pomieszczeniami na obszarze ksi瘰twa g這gowskiego, czy te np. w pobliskiej Wielkopolsce lub Brandenburgii. Mo瞠my wi璚 hipotetycznie za這篡, i taka imitatorska malatura mog豉 powsta jeszcze we wn皻rzach dw鏂h pozosta造ch murowanych, 鈍iebodzi雟kich budowli: zamku ksi捫璚ego i ko軼io豉 farnego, przy kt鏎ym w XV i XVI stuleciu udokumentowane s prace budowlane.

Ilustracja 7. Sklepienie Benedykta Rejta z prze這mu XV/XVI wieku
Ilustracja 7. Sklepienie Benedykta Rejta z prze這mu XV/XVI wieku, w klatce schodowej ze schodami je寮zieckimi, na zamku kr鏊ewskim na Hradczanach w Pradze. Sp造w sklepienny tworz p瘯i 瞠ber odkute w wielkim bloku kamiennym osadzonym w 軼ianie, z poziomymi spoinami biegn帷ymi r闚nie przez 瞠bra.

Opracowanie malarskie „Gotyckiej Sali” nie ma charakteru ozdoby w rozumieniu takim, jakie przypisujemy funkcji malowide ornamentalnych czy figuralnych. Jest ono 鈍iadomie zaprojektowan i wykonan 鈔odkami malarskimi, iluzj nieistniej帷ego de facto w pomieszczeniu, kamiennego materia逝 konstrukcyjnego.

Pierwowzorem malarskich imitacji kamiennego budulca by wygl康 軼ian i przesklepie w rzeczywistych 鈔edniowiecznych budowlach formowanych z kamienia, kt鏎y uznawano za materia szlachetniejszy, trwalszy i bardziej presti穎wy ni ceg豉. Opracowania tego typu wykonywano zar闚no we wn皻rzach, jak i na zewn徠rz ceglanych budynk闚 鈍ieckich i ko軼ielnych. Bielone lub tynkowane 瞠bra sklepienne pokrywano polichromi wyobra瘸j帷 d逝gie ciosy kamienne, cz瘰to r騜nokolorowe i pokryte marmoryzacj lub dekoracj ornamentaln. Na tynkowanych 軼ianach wewn皻rznych i zewn皻rznych malowano, najcz窷ciej linearnie czerni lub czerwieni, g瘰t sie podzia堯w wielkiego w徠ku kamiennego. Warto doda, 瞠 w renesansie, na elewacjach tynkowanych budynk闚, nast徙i rozkwit imitacji ciosanego kamiennego budulca w reliefowej, 鈍iat這cieniowej i najcz窷ciej dwu-barwnej technice sgraffito.

System wymalowa 鈍iebodzi雟kich nale篡 jednak do innej, 軼i郵e okre郵onej fazy rozwoju 鈔edniowiecznego wystroju tego typu. Zwracaj tu uwag rozleg貫 partie be穎wej monochromii na 軼ianach i wysklepkach, podczas gdy „kamienne" jedynie s ugrowe, czyli jak gdyby „z piaskowca", elementy konstrukcyjne 瞠ber, ciosy na 軼ianach „wsp馧pracuj帷e" ze sklepieniem, s逝膨ce optycznemu przej璚iu ich ci篹aru oraz 喚k wej軼ia.

Pomimo podj皻ych stara, nie uda這 si nam do tej pory wskaza na dekoracje malarskie wn皻rz innych zabytkowych obiekt闚, 軼i郵e analogiczne pod wzgl璠em formy, funkcji i techniki wykonania.

Poszukiwali鄉y r闚nie przyk豉d闚 p騧no鈔edniowiecznych obiekt闚 o tak ukszta速owanych powierzchniach 軼ian i sklepie, wzniesionych z kamienia i cz窷ciowo otynkowanych, kt鏎ych wygl康 wn皻rz nasza dekoracja musia豉 przecie na郵adowa. Wolno bowiem s康zi, 瞠 malarskie imitacje kamiennych detali w salach ratusza 郵御kiego 安iebodzina, musia造 by nawi您aniem do kamiennych element闚 konstrukcyjnych wn皻rz innych, bli瞠j czy dalej powstaj帷ych, p騧nogotyckich budowli. Z powodu braku na miejscu piaskowcowego surowca, podobny do tamtego efekt wizualny zdecydowano si w 安iebodzinie uzyska za pomoc ta雟zego, malarskiego na郵adownictwa.

Ilustracja 8. Prace odkrywkowe przy ods豉nianiu ciosu dla ramienia gwiazdy sklepiennej
Ilustracja 8. Prace odkrywkowe przy ods豉nianiu ciosu dla ramienia gwiazdy sklepiennej, odnalezionego na wschodniej 軼ianie sali. Podczas konserwacji.

Badania te nie zako鎍zy造 si w pe軟i satysfakcjonuj帷o. Odnalezione podobne rozwi您ania nie mog by na razie wystarczaj帷o brane pod uwag jako odno郾iki, z uwagi na ich niewyja郾iony jeszcze przez nas status historyczno-konserwatorski.

Ilustracja 9. Ods這ni皻y i oczyszczony z zabrudze cios
Ilustracja 9. Ods這ni皻y i oczyszczony z zabrudze cios widoczny na fot. 28. Odnalezienie oryginalnych cios闚 wspieraj帷ych ramiona gwiazd sklepiennych, pozwoli這 na rekonstrukcj malarskiego wyobra瞠nia takiego rozwi您ania konstrukcyjnego na 軼iance 喚ku nad wn瘯 przy軼ienn. Podczas konserwacji.

Przyk豉dem takiego obiektu s wystroje pomieszcze w tzw. w豉dys豉wowskiej cz窷ci zamku hradcza雟kiego w czeskiej Pradze, pochodz帷e z prze這mu XV/XVI wieku: ogromna, reprezentacyjna Sala W豉dys豉wowska czy klatka schodowa ze schodami je寮zieckimi. Te otynkowane wn皻rza nakryte s wspania造mi sklepieniami cyrklowymi Benedykta Rejta, o dekoracyjnym rysunku kamiennych 瞠ber, z widocznymi kamiennymi prostok徠nymi ciosami na 軼ianach w miejscach wsparcia sp造w闚 sklepiennych. Problem le篡 w tym, 瞠 taki wygl康 sale te zyska造 po pracach restauratorskich prowadzonych w okresie mi璠zywojennym. Nie uda這 si nam dotychczas ustali[7], czy uzyskany wtedy efekt wizualny jest przywr鏂eniem udokumentowanego w ewentualnych badaniach stanu historycznego, czy te efekt ten jest tylko aran瘸cj domy郵nego wygl康u sal, nie popart wystarczaj帷o potrzebn tu wiedz. Zapewne w przysz這軼i zadanie ustalenia relacji 鈍iebodzi雟kiej polichromii z innymi zabytkami uda si bardziej jednoznacznie rozwi您a. Ewentualny brak 軼i郵ejszych powi您a nie powinien nikogo martwi - przeciwnie, podniesie jedynie naukowy presti ratuszowego znaleziska.

Dla szczeg馧闚 rozwi您a konstrukcyjnych sklepie Sali Gotyckiej odnajdujemy analogie w architekturze 郵御kiej pocz徠k闚 XVI wieku (krzy簑j帷e si tu przed wej軼iem w 軼ian ko鎍闚ki 瞠ber, pozwalaj帷e z bliska 郵edzi efektowne przenikanie si geometrycznych form o rozbudowanym, wyostrzonym profilu). R闚nie na Dolnym 奸御ku (ratusze w Boles豉wcu i w Lw闚ku 奸御kim - detale kamieniarskie sklepie cyrklowych Wendela Roskopfa z lat 1520-1530), a tak瞠 np. na Hradczanach w Pradze, mo積a wskaza na identyczne jak w 安iebodzinie ukszta速owanie cios闚, w kt鏎e wnikaj sp造wy sklepienne. S to osadzone w 軼ianach wielkie bloki kamienne, z kt鏎ych wystaj odkute precyzyjnie bezkonsolkowe nasady sp造w闚 瞠ber sklepiennych, z g鏎n poziom fug, jak w 安iebodzinie przechodz帷 r闚nie wyj徠kowo przez 瞠bra.

Ilustracja 10. Fragment 喚ku i 軼iany nad wej軼iem
Ilustracja 10. Fragment 喚ku i 軼iany nad wej軼iem. Po 鈔odku widoczna pionowa czarna kreska spoiny, 陰cz帷ej dwa ciosy tworz帷e 喚k. Podczas konserwacji.

Wyja郾ienie okoliczno軼i powstania projektu rozbudowa ratusza o po逝dniowy trakt, a tak瞠 analiza wygl康u ca貫go budynku, wymaga造by szerszego studium historycznego. Nale瘸這by odnie嗆 si do historii pierwotnego, dwutraktowego budynku, pokaza genez jego formy, oceni, czy dobudowuj帷 po逝dniowy trakt dostosowano do jego wygl康u istniej帷e za這瞠nie, czy te nie. Kiedy zast徙iono drewniany 鈔odkowy i p馧nocny trakt budowl murowan? Czy decyduj帷 si na form powi瘯szenia swej siedziby, w豉dze miejskie mog造 wzorowa si na konkretnych przyk豉dach podobnych obiekt闚? Czy przy wyborze wzorc闚 architektonicznych w spos鏏 oczywisty mog造 decydowa zwi您ki polityczne z dalej po這穎nym terytorium ksi瘰twa g這gowskiego czyli 奸御ka, czy mo瞠 jednak geograficznie bli窺ze wzorce, np. w pobliskiej Brandenburgii?

Omawiaj帷 r騜ne, historyczne aspekty polichromii ratuszowych, warto wspomnie te o tynkach jako integralnym elemencie ich budowy technicznej, poniewa rozr騜nienie standardu wyko鎍zenia ich powierzchni bywa niekiedy pomocne przy pr鏏ach okre郵ania czasu ich wykonania. Przyj皻o uwa瘸, 瞠 tynki 鈔edniowieczne s cie雟ze ni p騧niejsze, bowiem nie starano si za ich pomoc niwelowa nier闚no軼i murowanego pod這瘸. Posiadaj nier闚n, bulast powierzchni, odzwierciedlaj帷 cz瘰to te nier闚no軼i, wynikaj帷 te z techniki ich zak豉dania i opracowywania. Zapraw nanoszono z nak豉dkami, porcjami za pomoc szpachli czy pacy, rozmazuj帷 te porcje na boki. Zaprawa na 軼ianie nie by豉 zacierana a jedynie muskana p璠zlem czy mokr szmat, w celu zag豉dzenia kanciastych nier闚no軼i. W efekcie powstaj帷e tynki nie mia造 r闚nego lica, ich powierzchnia pe軟a by豉 rozmaitych zakamark闚, lokalnie z faktur i ziarenkami piasku wyci庵ni皻ymi na powierzchni przez narz璠zia wyg豉dzaj帷e. Odr騜nia造 si one od tynk闚 o powierzchni g豉dzonej czy raczej polerowanej twardym narz璠ziem na mokro. Tynki takie, wolne od szorstko軼i ziaren piasku, nadawa造 si zw豉szcza pod malowid豉 freskowe.

Ilustracja 11. Widok og鏊ny sali w kierunku p馧nocno-wschodnim
Ilustracja 11. Widok og鏊ny sali w kierunku p馧nocno-wschodnim po zako鎍zeniu prac w 2010 r.

Tynki 鈍iebodzi雟kie nie s zacierane. S nier闚ne, ale zasadniczo bez pozostawionych nak豉dek, ze 郵adami wyg豉dzania szerokim p璠zlem na mokro, lokalnie z wyra幡ie widoczn faktur szorstk od ziaren piaskowych. Nier闚no軼i i ziarnist od piasku powierzchni wida te w odkrywkach na powierzchni tynk闚 le膨cych na 瞠brach sklepiennych w innych pomieszczeniach traktu. Wygl康 otynkowanej powierzchni 瞠ber w ratuszu nie odbiega wi璚 zasadniczo np. od wygl康u 瞠ber na pi皻nasto- i szesnastowiecznych sklepieniach w 鈍iebodzi雟kim ko軼iele parafialnym, nota bene u這穎nych miejscami z identycznych jak w ratuszu kszta速ek. Niedoskona這軼i techniczne na otynkowanych powierzchniach w salach po逝dniowego traktu, w tym wypadku nie oznaczaj jednak automatycznie ich p騧no pi皻nastowiecznego pochodzenia, bowiem tradycje wykonawcze w warsztatach budowlanych skutkowa造 pojawianiem si nier闚nych otynkowa jeszcze przez wiele dziesi璚ioleci nowo篡tno軼i. Np. podobne jak w ratuszu, nier闚ne, g豉dzone na mokro p璠zlem tynki, wykonane w drugiej 獞ierci XVI wieku, a najprawdopodobniej jeszcze w latach dwudziestych tego stulecia, odnajdujemy w prezbiterium ko軼io豉 鈍. Jana Chrzciciela w niedalekim wielkopolskim Mi璠zyrzeczu.

P馧filar i sklepienie po zako鎍zeniu prac
Ilustracja 12. P馧filar i sklepienie po zako鎍zeniu prac. Po konserwacji w 2010 r.

W I po這wie XVI wieku powstawa造 pod wzgl璠em stylistycznym r騜ne obiekty: obok na wskro renesansowych wznoszono budowle o p騧nogotyckich bry豉ch i detalu, zw豉szcza na prowincji z inspiracji zachowawczych fundator闚. Krakowski historyk sztuki, J. Adamski, niedawny badacz dziej闚 architektury fary w Mi璠zyrzeczu[8] precyzuje, 瞠 w豉軼iwie dopiero od II 獞ierci stulecia, budowle wznoszone w starym stylu, przestaj w Europie 字odkowej dominowa. Dlatego tak trudno jest nam, tylko na podstawie formy, okre郵i na czas przed czy po po瘸rze w 1541 roku, datowanie architektury i zdobie malarskich po逝dniowego traktu naszego ratusza.

Gotyckie cechy bry造 budynku ze schodkowymi szczytami od wschodu i zachodu, ukazanego na rycinie u Brauna, by mo瞠 jednak dokumentuj wcze郾iejsze datowanie rozbudowy. Mog豉 ona mie zreszt miejsce nie koniecznie w wieku XV, jak dotychczas uwa瘸no. Mog豉 zosta zrealizowana w ci庵u nowo篡tnego czterdziestolecia przed wymienianym po瘸rem. By mo瞠 to 郵ady tego lub jeszcze wcze郾iejszego kataklizmu mo積a zobaczy w odkrywkach na identycznej jak w Sali Gotyckiej, „kamiennej" polichromii na 軼ianach sieni i sali przylegaj帷ej do sieni od wschodu. W odkrywkach w tej sali widzimy co jeszcze. Ogl康amy tu mianowicie 郵ady po po瘸rowego remontu, podczas kt鏎ego wykonano reperacje zniszczonego miejscami pod這瘸 tynkowego i „od鈍ie穎no", czyli powt鏎zono, system „kamiennego" wystroju. Takie dzia豉nie 鈍iadczy o 篡wym przywi您aniu 闚czesnych gospodarzy ratusza do „kamiennej" dekoracji sali. Mo磧iwe wi璚, 瞠 by豉 ona wykonana ca趾iem niedawno i do dnia po瘸ru nie zd捫y豉 straci swej wizualnej atrakcyjno軼i i formalnej oraz u篡tkowej aktualno軼i, czyli po prostu nie zniszczy豉 si i nie zabrudzi豉, np. od kopcia u篡wanego wtedy o鈍ietlenia. Dlatego gospodarzom budynku mog豉 si wyda oczywist konieczno嗆 jej „naprawy" czyli odtworzenia, zw豉szcza 瞠 by這 do czego nawi您a. Jak si bowiem wydaje, do Sali Gotyckiej ogie po瘸ru nie dotar, na co wskazuje brak 郵ad闚 charakterystycznych zniszcze na powierzchni malowide.

Ilustracja 13. Cios na 軼iance 喚ku
Ilustracja 13. Cios na 軼iance 喚ku, zrekonstruowany dzi瘯i odszukaniu analogicznych rozwi您a na 軼ianach sali. Po konserwacji w 2010 r.

Warto zwr鏂i uwag na mo磧iwo嗆 istnienia powi您a warsztatowych i by mo瞠 w datowaniu, pomi璠zy kampani budowlan w po逝dniowym trakcie ratusza, a pracami przy sklepieniach w pobliskim ko軼iele parafialnym. Identyczny na pierwszy rzut oka profil kszta速ek u篡tych do formowania sklepie, mo瞠 by tropem prowadz帷ym do pog喚bienia wiedzy o dziejach budowy obu tych zabytk闚.

Ilustracja 14. Widok centralnej cz窷ci zachodniego prz瘰豉
Ilustracja 14. Widok centralnej cz窷ci zachodniego prz瘰豉 w trakcie rekonstrukcji cios闚 na 瞠brach.

Warto te mo瞠 wspomnie na zako鎍zenie o istnieniu kilku otwartych problem闚, powsta造ch w zwi您ku z ubieg這rocznym odkryciem.

Czy odnaleziony spos鏏 dekoracji sal po逝dniowego traktu, m鏬 wyst瘼owa w innych pomieszczeniach ratusza? Zale篡 to od tego, jak te wn皻rza mog造 by ukszta速owane pod wzgl璠em architektonicznym. Nie wiemy, czy obecny, r騜norodny spos鏏 nakrycia pomieszcze poszczeg鏊nych trakt闚 i pi皻er, wynika z ich pierwotnego zr騜nicowania. Brak murowanych gotyckich sklepie w innych salach, mo瞠 by bowiem wynikiem p騧niejszych gruntownych przebud闚. Problem ten wyja郾i造by badania architektoniczne, skupione na poszukiwaniach na 軼ianach no郾ych, skutych i zamurowanych 逝k闚 tarczowych ewentualnych dawnych sklepie 瞠browych. Negatywny wynik tych bada sugerowa豚y, 瞠 we wcze郾iejszym, dwutraktowym ratuszu, podzia na kondygnacje prawdopodobnie wyznacza造 drewniane stropy, po kt鏎ych z kolei musia造by przetrwa zamurowane gniazda na belki no郾e.

Ilustracja 15. Widok centralnej cz窷ci zachodniego prz瘰豉
Ilustracja 15. Widok fragmentu sklepienia zachodniego prz瘰豉 po za這瞠niu kit闚 na 軼ianach, wysklepkach i 瞠brach oraz po wykonaniu retuszy scalaj帷ych i rekonstrukcji. Po konserwacji i restauracji.

Odnaleziony wystr鎩 malarski, wykonany na tynku jednokrotnie bielonym pobia陰, jest najwcze郾iejsz aran瘸cj plastyczn kilku wn皻rz parteru po逝dniowego traktu. Poniewa tak sam imitacj kamiennych cios闚 ozdobiono r闚nie sie, nie nale篡 chyba przypisywa dekoracji sal parteru traktu, w tym Sali Gotyckiej, roli wyr騜nienia z uwagi na pe軟ione przez nie szczeg鏊ne funkcje w municypalnym budynku. Zreszt, tak naprawd nie wiemy dok豉dnie, jak by造 wtedy u篡tkowane omawiane wn皻rza. Obecno嗆 identycznej, „kamiennej" polichromii w kilku pomieszczeniach nale篡 wi璚 chyba odebra jako przekaz, 瞠 fundatorzy zadbali o wygl康 tej cz窷ci ratusza jako ca這軼i. Je郵i wi璚 inne pomieszczenia ratuszowe, np. parteru, by造 przesklepione podobnie jak trzy sale po逝dniowego traktu, to jest prawdopodobne, 瞠 taka dekoracja mog豉 „standardowo" te zdobi ich 瞠browe sklepienia.

W celu potwierdzenia hipotezy o obecno軼i takich polichromii w innych salach, nale瘸這by przebada tam r闚nie nawarstwienia na 軼ianach, bowiem pomimo p騧niejszych przekszta販e (nowe 軼iany dzia這we, sufity), izby te posiadaj 軼iany no郾e, na kt鏎ych mog造 zachowa si relikty pierwotnych tynk闚 z pe軟ym uwarstwieniem historycznym. Jako postulat badawczy nale篡 uzna potrzeb wykonania bada sonda穎wych nawarstwie na sklepieniu kolebkowym pomieszczenia nad Sal Gotyck. Du瞠 p豉szczyzny tego sklepienia mog造 by szczeg鏊nie predestynowane do pokrycia ich r闚nie inn ni architektoniczna dekoracj, np. ornamentalno-figuraln (jak to si sta這 w 1545 roku we wspomnianym Mi璠zyrzeczu), niezale積ie od rzeczywistego czasu powstania tej kolebki.

Ilustracja 16. Widok sali w kierunku po逝dniowo-wschodnim
Ilustracja 16. Widok sali w kierunku po逝dniowo-wschodnim. Po konserwacji i restauracji.

Czy pierwotnie pomieszczenia po逝dniowego traktu na wszystkich kondygnacjach posiada造 murowane sklepienia? Tak sugerowa豉by np. obecno嗆 sklepie gwia寮zistych i sieciowego w piwnicach traktu oraz obecno嗆 sklepienia kryszta這wego w komnatce na pierwszym pi皻rze w zachowanej do dzi wie篡, dobudowanej wed逝g historyk闚 jednocze郾ie z po逝dniowym traktem. Aby spr鏏owa ostatecznie odpowiedzie na to pytanie, nale瘸這by przebada, drog sond architektonicznych, historyczny status sklepienia kolebkowego z lunetami we wspomnianej ju sali nad Sal Gotyck. Pierwotne pochodzenie sklepienia znaczy這by tyle, 瞠 w budynku od pocz徠ku zr騜nicowano rodzaje murowanych przesklepie w r騜nych ci庵ach pomieszcze. Oznacza這by to r闚nie, 瞠 sklepienie to mo瞠 nale瞠 do najwcze郾iejszych egzemplarzy takiej formy architektonicznej na tym terenie, obok sklepienia o podobnej konstrukcji w prezbiterium ko軼io豉 mi璠zyrzeckiego z lat 20-tych XVI wieku, w kt鏎ym J. Adamski widzi jednego z prekursor闚 wielkopolskich przyk豉d闚 sklepie nowo篡tnych.

 

Opracowanie: Danuta i Ryszard 畝nkowscy

 

[1] Danuta i Ryszard 畝nkowscy, Dokumentacja wst瘼nych bada sonda穎wych nawarstwie na 軼ianach i sklepieniach pomieszcze parterowych po逝dniowego traktu w ratuszu w 安iebodzinie, 安iebodzin, czerwiec-lipiec 2010 r.
[2] Danuta i Ryszard 畝nkowscy, Dokumentacja prac konserwatorskich i restauratorskich przy wystroju malarskim „Wielkiej Sali" ratusza w 安iebodzinie, Toru 2010.
[3] Jerzy Piotr Majchrzak, Suibisium Felix. Epizody z 700 lat dziej闚 miasta 安iebodzina i okolic, 安iebodzin, 2001, s. 43.
[4] J. P. Majchrzak, op. cit, s.62.
[5] Tom V, wydany w Kolonii w 1598 r.
[6] F. B. Werner, Topographia Seu Compendium Silesiae, t. V, Biblioteka Uniwersytecka we Wroc豉wiu.
[7] M. in. konsultacje z badaczami sztuki 鈔edniowiecznej z Czech: prof. Janem Roytem, dr Milen Bartlov, dr Klar Benesovsk, panem Hvnkiem Latalem.
[8] Jakub Adamski, P騧nogotycka architektura ko軼io豉 farnego 鈍. Jana Chrzciciela w Mi璠zyrzeczu - pr鏏a nowej analizy, w: Ziemia Mi璠zyrzecka w przesz這軼i, tom VIII, Muzeum w Mi璠zyrzeczu, Mi璠zyrzecz 2010.

 

Opracowanie: Danuta i Ryszard 畝nkowscy

 




adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=242