www.schwiebus.pl

:: Cmentarz miejski
Artyku dodany przez: schwiebu (2005-12-04 22:35:06)


Cmentarz miejski



www.swiebodzin.com

Cmentarz miejski w 安iebodzinie ma ju 400 lat. W 1602 roku w豉軼iciel 闚czesnego terenu Walenty Heine podarowa miastu swoje winnice z przeznaczeniem na cmentarz ewangelicki.

Blisko p馧 tysi帷a lat temu klimat jaki panowa na dzisiejszych terenach Ziemi Lubuskiej pozwala na utrzymanie winnych latoro郵i. Zmieniaj帷e si warunki klimatyczne a tak瞠 wzrastaj帷e potrzeby komunalne mieszka鎍闚 przeobrazi造 nieodwracalnie krajobraz miasta..

Do niedawna cmentarz poniemiecki w 安iebodzinie by jednym z najwi瘯szych na zachodnich ziemiach. Brak konserwacji zabytkowych mur闚 i celowa dewastacja uczyni造 z tych monumentalnych okaz闚 starej, wiekowej tradycji grzebania zmar造ch, rumowiska.

Tu po wojnie, opr鏂z grabie篡 dokonywanych w mie軼ie, dopuszczano si kradzie篡 w miejscach kultu. W tym r闚nie na cmentarzu. Wycinano p造ty marmurowe, demontowano ogrodzenia. Dzi, przechodz帷 nieopodal 軼iany przeznaczonej dla uczczenia pami璚i oficer闚 zamordowanych w Katyniu, 豉two zauwa篡 brak wyobra幡i i szacunku dla zmar造ch. I czy le膨cy tam cz這wiek to Niemiec czy 砰d, to chyba nie ma wi瘯szego znaczenia. Wrzucanie pod krypty wykorzystanych lampion闚 czy wst璕 razi i to bardzo. A 鄉ietnik stoj帷y na miejscu czyjego wiecznego spoczynku nie jest chyba powodem do dumy.

Aktualny administrator cmentarza komunalnego w 安iebodzinie, Stanis豉w Matwiejczyk, poinformowa mnie o staraniach jakie podj掖 w zwi您ku z ca陰 spraw. Skierowa on w ci庵u trzech ostatnich lat kilka list闚, zar闚no do Urz璠u Miasta jak i Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 w Zielonej G鏎ze. Ten ostatni stwierdzi, i rzeczywi軼ie teren cmentarza w 安iebodzinie oraz wiele znajduj帷ych si tam obiekt闚 to zabytkowe budowle posiadaj帷e wysokie walory.

Zar闚no konserwator zabytk闚 Iwona Peryt-Gierasimczuk, jak szereg innych specjalist闚, zgadzaj si z jednym – trzeba przeprowadzi prace konserwacyjne. Jednak, jak na wszystko, wci捫 brakuje funduszy. Koszt remontu jednego segmentu, czyli ca貫go grobowca, oblicza si na kwot 15-25 tys. z這tych. A wi璚 sumy niebagatelne.

Sprawa bulwersuje. Tym bardziej, 瞠 po drugiej stronie ulicy 璕owskiej, na powsta造m oko這 1811 roku cmentarzu Luizy (nieistniej帷ym ju dzisiaj), odbywaj si imprezy kulturalne typu 瘸kinada czy festyny. Do niedawna i tam istnia造 poniemieckie grobowce. Dzi to place zabaw lub chodniki prowadz帷e na osiedle 畝k闚. Grobowce s逝膨 zachowaniu pami璚i o zmar造ch, tak jest w tradycjach wszystkich narod闚. U nas mimo g喚boko zakorzenionej tradycji czczenia pami璚i o drugim cz這wieku, nie uwzgl璠nia si jak wida mi這軼i do bli幡iego swego. Bo je郵i wiara chrze軼ija雟ka zak豉da, 瞠 pochodzimy od jednego Boga, to chyba tak faktycznie jest. My Polacy jak zwykle potrafimy interpretowa wszystko tak jak chcemy.

Prawo inaczej i zasady inaczej. A szkoda, bo przyda這by si troch moralnego wyczucia w nas samych, a to z kolei ma swoje prze這瞠nie w innych sprawach zwyk貫j codzienno軼i.

Tomasz Doma雟ki




Zaduma nad miejscem zadumy - Cmentarne przyj璚ia



Dzie za Dniem
Wydanie Nr 32[195] z dnia 17 sierpnia 2005 r.

Jeste鄉y przyzwyczajeni, 瞠 w okresie 安i皻a Zmar造ch oczy wszystkich zwr鏂one s w stron cmentarzy i miejsc pami璚i. Ale nie musi tak by. W豉郾ie teraz, gdy mamy troch wolnego czasu z racji urlop闚 i wakacji, warto pokusi si o chwil zadumy nad 鈍iebodzi雟kim cmentarzem komunalnym.

Zajmuje on jakie 12 hektar闚, w wi瘯szo軼i jest po這穎ny w otoczeniu zieleni. Znajduje si na nim oko這 10 tys. mogi. To miejsce odwiedzane przez setki os鏏, kt鏎e pochowa造 swych bliskich i przyjaci馧. To miejsce do refleksji i zadumy. Okazuje si jednak, 瞠 nie tylko.

Bardzo cz瘰tymi go嗆mi cmentarza s ludzie szukaj帷y rozrywki i miejsca do spo篡wania alkoholu. Cho s逝瘺y porz康kowe dwoj si i troj, to po takich cmentarnych "przyj璚iach" mo積a znale潭 puszki po piwie i butelki po r騜nego rodzaju alkoholach (najcz窷ciej pot逝czone). Go軼ie ci odwiedzaj to miejsce szczeg鏊nie cz瘰to w miesi帷ach letnich, czyni to nocami. Okazuje si, 瞠 nie ma, jak na razie, si造 na takie chuliga雟kie libacje. O takich incydentach regularnie zawiadamiana jest policja, lecz nie reaguje - t逝macz帷 si, 瞠 wezwania powinny mie miejsce w czasie ich trwania. Niestety, w porze nocnej nikt nie pilnuje terenu, a kierownictwo cmentarza nie mo瞠 przej望 na siebie obowi您k闚 policji. Zapewne mo積a by zminimalizowa odwiedziny takich niepo膨danych go軼i, zamykaj帷 na noc bramy. Tak decyzj mo瞠 jednak podj望 Urz康 Miasta w 安iebodzinie.

W dzie cmentarz jest bezpiecznym miejscem, o czym mo瞠 鈍iadczy fakt, 瞠 wielu rodzic闚 pozwala bawi si tutaj dzieciom. Cho trudno w to uwierzy, ale miejsce to sta這 si placem zabaw. Zw豉szcza mieszka鎍y pobliskiego osiedla 畝k闚 przymykaj oczy na fakt, 瞠 ich pociechy zak堯caj w ten spos鏏 powag tego miejsca i godz w uczucia rodzin zmar造ch.

Prawdziwym utrapieniem s rowerzy軼i. Biegn帷e przez cmentarz asfaltowe alejki zamienili w tor wy軼igowy oraz drog na skr鏒y. W regulaminie cmentarza widnieje wyra幡y zakaz jazdy na rowerach na jego terenie. Zachowanie takie zdradza brak szacunku dla tego miejsca i 鈍iadczy o braku rozs康ku, gdy jazda na rowerze stanowi w tym miejscu powa積e zagro瞠nie. Wiele os鏏 odwiedzaj帷ych groby przyje盥瘸 jednak na rowerach i z tym wi捫e si kolejny problem. Nie maj ich gdzie zostawi. Niedawno na terenie miasta postawiono kilka pi瘯nych, bogato wykonanych stojak闚, mo積a by podobne umie軼i przy bramach lub w g喚bi cmentarza. Przyje盥瘸j帷y nie musieli by lawirowa jedno郵adami mi璠zy grobami i mogli je zostawi w bezpiecznym miejscu.

Podczas otwarcia Cmentarza Orl徠 Lwowskich, Prezydent Wiktor Juszczenko powiedzia: "Trzeba by這 du穎 cierpliwo軼i i m康ro軼i, by ta uroczysto嗆 w ko鎍u si odby豉". Nam te potrzeba cierpliwo軼i i m康ro軼i, by nasz cmentarz przypomina w ko鎍u godne miejsce pami璚i o naszych bliskich.

Artur Judkowiak




Lekcja historii

Dzie za Dniem
Wydanie Nr 208 z dnia 16 listopada 2005 r.
安iebodzin. Pomnik nekropolii kresowych w nowej szacie

Tu przed 安i皻em Zmar造ch na cmentarzu zamontowane zosta造 granitowe p造ty na Pomniku Nekropolii Kresowych. Na frontowej 軼ianie pojawi造 si napisy z nazwami miejscowo軼i nie tylko kresowych, ale i wielu innych, gdzie zosta造 prochy Polak闚.

W 安i皻o Zmar造ch pod pomnikiem zatrzymywa造 si ca貫 rodziny. Zapalano symboliczne znicze. Wiele os鏏 niecierpliwie odczytywa這 kolumny nazw, szukaj帷 miejsc bliskich ich pami璚i. Przekazywali karteczki z miejscowo軼iami, kt鏎ych na tablicach jeszcze nie ma.

Dzie za Dniem

- Taka koncepcja pomnika b璠zie s逝篡 jako 篡wa lekcja historii dla m這dego pokolenia - twierdzi Ludwik Zalewski, prezes Stowarzyszenia Kresowian. - Ju wiem, 瞠 kilku nauczycieli jest zainteresowanych przyprowadzaniem tutaj uczni闚 w ramach lekcji.

Dodajmy, 瞠 wzorem ubieg貫go roku na cmentarzu przeprowadzono kwest na rzecz pomnika.

wruz

Ocali od zapomnienia

安iebodzin.com
7 maja 2006

Teren cmentarza komunalnego w 安iebodzinie oraz wiele znajduj帷ych si tam obiekt闚, grobowce, nagrobki s obiektami zabytkowymi posiadaj帷ymi wysokie walory zabytkowe, artystyczne i historyczne, w szczeg鏊no軼i mur cmentarny z grobowcami rodzinnymi, kt鏎y jest na naszym terenie obiektem unikatowym.

Stanowisko takie wyrazi ju osiemna軼ie lat temu Wojew鏚zki Konserwator Zabytk闚 w Zielonej G鏎ze. Kiedy w roku 1998 instytucja ta dokonywa豉 ogl璠zin muru i grobowc闚 z pocz徠ku XX wieku stwierdzono, i znajduj si one w bardzo z造m stanie technicznym. Stan taki utrzymuje si do dzisiaj.
Trudno obecnie rozdziera szaty za to co sta這 si po II wojnie 鈍iatowej, kiedy to przybyli tu osadnicy wraz z radzieckimi wojskami okupacyjnymi rozgrabili co cenniejsze tablice nagrobne i inne artefakty, lub zniszczyli to czego zabra si da這.

Obecny stan spowodowany jest r闚nie brakiem jakichkolwiek, nawet dora幡ych dzia豉 remontowych, porz康kowych czy konserwatorskich od kilkudziesi璚iu lat.
W豉軼icielem cmentarza jest gmina 安iebodzin. Ju w latach dziewi耩dziesi徠ych konserwator zabytk闚 alarmowa, 瞠 wiele obiekt闚 jest w stanie bliskim katastrofy budowlanej, stanowi帷 zagro瞠nie dla ludzi. Naruszona jest stabilno嗆 muru, kt鏎y w wielu miejscach jest niebezpiecznie pochylony.

Zdaniem wspomnianej instytucji ju wtedy konieczne by這 podj璚ie przez w豉軼iciela szybkich dzia豉 zabezpieczaj帷ych najbardziej zagro穎nych, a tak瞠 najozdobniejszych obiekt闚, kt鏎e zachowa造 sw鎩 zabytkowy wystr鎩.
Miasto oczywi軼ie jak zawsze nie ma pieni璠zy na takie cele wi璚 musimy chyba pogodzi si z tym, 瞠 ju wkr鏒ce kolejne fragmenty muru znikn掖 na zawsze. Pozostaje jedynie mie nadziej, 瞠 nie dojdzie do 瘸dnej tragedii.

Czy wiesz, 瞠:

Pierwszy udokumentowany cmentarz jaki miasto zbudowa這 na sw鎩 koszt powsta w 1604 roku. 4 czerwca tego roku Walenty Heine przekaza gminie ewangelickiej winnice z przeznaczeniem na nekropoli.

[安iebodzin] poza miastem ma r闚nie pi瘯ny, nowy cmentarz w stylu lipskim, z alejkami i wieloma r騜nymi grobowcami dooko豉 (S. G. Knispel, Geschichte der Stadt Schwiebus, von ihrem Ursprung an, bis auf das Jahr 1763, Zllichau 1765, s. 311-312; t逝maczenie W這dzimierz Zarzycki)

Przed rokiem 1780 istnia造 jeszcze co najmniej dwa cmentarze: cmentarz dla ubogich i cmentarz katolicki.

19 lipca 1811 zamkni皻o "cmentarz przy ko軼iele" i podj皻o decyzj o za這瞠niu nowego we wsi 草趾闚, kt鏎y nazwano cmentarzem Luizy (草趾闚 w陰czono do miasta w 1900 roku).

27 czerwca 1841 roku powstaje nowy cmentarz przy starym cmentarzu Luizy. Obecnie znany jako Cmentarz Komunalny.

Redakcja 安iebodzin.com

Zieleniec z irgami

Gazeta Lubuska
5 wrze郾ia 2006 r.

Teren dawnego cmentarza poniemieckiego przy ul. υchowskiej stanie si parkiem. Prace rusz w pa寮zierniku.

Ul. υchowska oddziela czynny cmentarz komunalny od teren闚 zielonych, b璠帷ych cmentarzem poniemieckim. Na nich ma powsta Park 璕owski. Miasto tworzy go z my郵 o mieszka鎍ach osiedli, g堯wnie przy ul. 畝k闚, i maj帷 na wzgl璠zie potrzeby os鏏 odwiedzaj帷ych po這穎n naprzeciw nekropoli komunaln.
- Pierwszy projekt parku przy ul. 璕owskiej powsta w 1999 r., jego autorem by Henryk 砰瘸k - przypomina wiceburmistrz Krzysztof Tomalak. - Obecnie powsta這 nowe opracowanie projektu.

Co ze szcz徠kami?

Zast瘼ca burmistrza przewiduje, 瞠 prace w przysz造m Parku 璕owskim rozpoczn si w pa寮zierniku. K. Tomalak nie przypomina sobie jednak, co sta這 si z nagrobkami istniej帷ymi na dawnym cmentarzu w latach 70. Dzi jest to tylko „zielone miejsce”. Nic o przesz這軼i tego miejsca nie wie te zarz康ca cmentarza komunalnego Stanis豉w Matwiejczyk.
- Cmentarz by tam tylko do II wojny. Jak jestem tu od lat 90., to pami皻am, 瞠 tam zawsze by豉 ziele, nie przypominam sobie nagrobk闚 - stwierdza wiceburmistrz. Na wszelki wypadek zastrzega si: - To, co planujemy, nie b璠zie dewastacj by貫go miejsca poch闚k闚. Nic tam nie zostanie generalnie zmienione, wybudowane. Po prostu odtworzone zostan ci庵i komunikacyjne, uzupe軟ione nasadzenia zieleni, stan nietrwa貫 elementy architektury.
Pytani przez nas mieszka鎍y miasta nie przypominaj sobie ekshumacji szcz徠k闚. Wielu twierdzi te, i ceg造 z muru cmentarnego, jak te marmury z nagrobk闚 mo積a by dzi znale潭 w 軼ianach okolicznych gara鄴w, domk闚 na ogr鏚kach dzia趾owych.

Trzy parkingi

Wedle projektu skarpa od strony ul. 安ierczewskiego zostanie obsadzona ro郵inno軼i p這膨c, g堯wnie irgami, za istniej帷e tu krzewy - wyci皻e. Wzd逝 ul. υchowskiej powstan dodatkowe miejsca parkingowe. - Poniewa podczas 安i皻a Zmar造ch trudno jest w okolicy zaparkowa - wyja郾ia K. Tomalak. Przebudowany ponadto b璠zie istniej帷y parking, za trzeci, ma造, powstanie przy drugiej bramie cmentarnej, jako wysuni皻y najdalej na p馧noc.
Poniewa teren parkowy ma by miejscem wypoczynku, pomy郵ano o dzieciach i m這dzie篡. W miejscu, gdzie dzi zwykle ch這pcy kopi w pi趾, powstanie plac zabaw.
- Wzd逝 ci庵闚 komunikacyjnych, a b璠 to chodniki z kostki granitowej dobranej specjalnie ze wzgl璠u na mo磧iwo嗆 poruszania si niepe軟osprawnych na w霩kach, zostan posadzone, a w豉軼iwie dosadzone podstawowe gatunki drzew: lipa, brzoza, klon, d帳 - wymienia zast瘼ca burmistrza.
W miejscu, gdzie b璠 si schodzi造 trzy alejki, przewidziano pozostawienie placyku, na kt鏎ym w przysz這軼i co stanie. Jeszcze nie wiadomo co, mo瞠 fontanna, mo瞠 jaka rze嬌a lub pomnik. A zatem mo瞠 warto by upami皻ni tutaj dawny cmentarz?
Ca造 teren parkowy, licz帷y 2,66 ha, b璠zie o鈍ietlony stylizowanymi lampami, pojawi si te 豉weczki, kosze, ma豉 architektura ogrodowa. Warto嗆 prac, kt鏎e powinny zako鎍zy si jeszcze w tym roku, ma wynie嗆 ok. 900 tys. z.

Eugeniusz Kurzawa
0683248854
teren@gazetalubuska.pl

Granitowe alejki

Gazeta Lubuska
12 wrze郾ia 2006 r.

Teren dawnej nekropolii poniemieckiej przy ul. 璕owskiej stanie si parkiem. Prace rusz w pa寮zierniku.

Ulica oddziela czynny cmentarz komunalny od teren闚 zielonych, na kt鏎ym kiedy by豉 poniemiecka nekropolia. Na nich ma powsta Park 璕owski. Miasto tworzy go z my郵 o mieszka鎍ach osiedli, g堯wnie przy ul. 畝k闚, i maj帷 na wzgl璠zie potrzeby os鏏 odwiedzaj帷ych po這穎ny naprzeciw cmentarz komunalny.

Skarpa od strony ul. 安ierczewskiego zostanie obsadzona ro郵inno軼i p這膨c, g堯wnie irgami, za istniej帷e krzewy - wyci皻e. Wzd逝 ul. 璕owskiej powstan dodatkowe miejsca postojowe, gdy podczas Wszystkich 安i皻ych trudno jest w okolicy zaparkowa. Przebudowany b璠zie istniej帷y parking, za trzeci, ma造, powstanie przy drugiej bramie cmentarnej.

Poniewa teren ma by miejscem wypoczynku, pomy郵ano o dzieciach i m這dzie篡. W miejscu, gdzie dzi zwykle ch這pcy kopi w pi趾, powstanie plac zabaw. Wzd逝 ci庵闚 komunikacyjnych, a b璠 to chodniki z kostki granitowej dobranej specjalnie ze wzgl璠u na mo磧iwo嗆 poruszania si niepe軟osprawnych na w霩kach, zostan posadzone, a w豉軼iwie dosadzone podstawowe gatunki drzew: lipa, brzoza, klon, d帳. W miejscu, gdzie b璠 si schodzi造 trzy alejki, przewidziano pozostawienie placyku, na kt鏎ym w przysz這軼i co stanie. Jeszcze nie wiadomo co, mo瞠 fontanna, mo瞠 jaka rze嬌a lub pomnik.

Ca造 teren parkowy, licz帷y 2,66 ha, b璠zie o鈍ietlony stylizowanymi lampami, pojawi si 豉weczki, kosze, ma豉 architektura ogrodowa. Warto嗆 prac, kt鏎e powinny zako鎍zy si jeszcze w tym roku, ma wynie嗆 ok. 900 tys. z.

(kurz)

Prace przy pomniku

Dzie za Dniem
Wydanie 34 [247] z dnia 30 sierpnia 2006 r.
Zwi您ek Kresowian oczekuje na propozycje

Nadszed kolejny, ostatni etap prac przy Pomniku Nekropolii Kresowych. Do wyko鎍zenia zosta murek wok馧 pomnika, kt鏎y ob這穎ny zostanie p造tami granitowymi z napisami miejscowo軼i, gdzie za granic pozosta造 prochy Polak闚.

- Miejsce na urny b璠zie przed p造t czo這w - zapewnia prezes Zwi您ku Kresowian Ludwik Zalewski. Zostanie zamontowanych kolejnych sze嗆 p造t. Puste b璠 natomiast zabrane i opisane. - Jest jeszcze miejsce na 40 nazw - dodaje Zalewski. - Je郵i s osoby, kt鏎e maj poch闚ki za granicami kraju, niech si do nas zg這sz.

- Robimy wszystko bardzo oszcz璠nie - zastrzega prezes. - Bardzo liczymy na kwest w Dzie Wszystkich 安i皻ych.

Komitet budowy pomnika rozwa瘸 jeszcze jedna koncepcj. Ot騜 jest jeszcze miejsce na dw鏂h p造tach, gdzie mo積a by zamie軼i na przyk豉d tekst historyczny. Wszelkie uwagi i pomys造 nale篡 kierowa do prezesa zwi您ku.

wruz

Spychaczem po grobach

安iebodzin.com
10 pa寮ziernika 2006

Wed逝g zapowiedzi w ka盥ej chwili powinny ruszy prace przy zagospodarowaniu Parku 璕owskiego. Wed逝g plan闚 magistratu teren ten ma s逝篡 w szczeg鏊no軼i mieszka鎍om pobliskiego osiedla 畝k闚. Cze嗆 po這穎na od strony ulicy 安ierczewskiego zostanie obsadzona irgami. Istniej帷 ro郵inno嗆 wykarczuje si.

Od strony ulicy 璕owskiej planowana jest rozbudowa istniej帷ego parkingu, oraz wykonanie nowych miejsc postojowych przy samej bramie. W za這瞠niach miejsce to ma by terenem odpoczynku i rekreacji. Ma tutaj powsta plac zabaw. Pojawi si chodniki z kostki granitowej i ci庵i umo磧iwiaj帷e poruszanie si osobom niepe軟osprawnym. Ca造 teren, to jest oko這 2,66 hektara, zostanie obsadzony lipami, brzozami, klonami i d瑿ami. Alejki zostan o鈍ietlone stylowymi latarniami. W parku pojawi si 豉wki i architektura ogrodowa. W jego sercu wykonany zostanie placyk, na kt鏎ym by mo瞠 stanie kiedy fontanna.

Jeszcze jakie czterdzie軼i lat temu w miejscu tym znajdowa造 si pozosta這軼i cmentarza zwanego Cmentarzem Luizy. Powsta on w roku 1811. I cho trzydzie軼i lat p騧niej zacz皻o dokonywa pierwszych poch闚k闚 na nowym cmentarzu (obecny Cmentarz Komunalny), nic nie wskazuje, 瞠 przesta on wtedy funkcjonowa.
W niemal nienaruszonym stanie przetrwa II Wojn 安iatow i dopiero w latach siedemdziesi徠ych XX wieku na teren ten wkroczyli ludzie na swych spychaczach. Wszystkie 郵ady po cmentarzu zlikwidowano a groby zr闚nano z ziemi. Nie dokonano ekshumacji a 鈍iadkowie twierdz, 瞠 widzieli walaj帷e si ludzkie ko軼i. - Nie pami皻am momentu likwidacji tego cmentarza - m闚i Stanis豉w Matwiejczyk. - Ale pracownicy, kt鏎zy tu byli potwierdzaj, 瞠 zburzono wtedy tylko mur grobowcowy a ekipy wesz造 ze sprz皻em i wykonano obecne tarasy. O 瘸dnej ekshumacji nie by這 mowy. - Podczas wykop闚 naruszony by 鈍i皻y spok鎩 tych zmar造ch - dodaje kierownik Cmentarza Komunalnego. M這dsze pokolenie pami皻a, 瞠 jeszcze w po這wie lat osiemdziesi徠ych pod cienk warstw ziemi mo積a by這 znale潭 czaszki, ko軼i i fragmenty grob闚.

W miejscu Cmentarza Luizy powstanie wi璚 park i plac zabaw. Aby nieco przyt瘼i nasze poczucie pami璚i o zmar造ch u篡wa si dodatku do nazwy w postaci "cmentarz poniemiecki". O ile takie okre郵enia jak cmentarz katolicki, 篡dowski, protestancki czy komunalny s jasne i nie sugeruj nic poza to, 瞠 w miejscu tym pochowane s osoby r騜nych wyzna lub wszystkie razem, tak nazwa "poniemiecki" zmusza do zastanowienia. Dlaczego nie m闚i si: “chrze軼ija雟kie miejsce poch闚ku” lub tak jak by這 faktycznie "cmentarz ewangelicki"?
Co prawda jest i w Polsce i cmentarz poradziecki, ale w豉dze Bornego Sulinowa ogrodzi造 teren i zadba造 o niego i ani my郵 robi tam place zabaw.
Pozostaje faktem, 瞠 w tym czasie w 安iebodzinie mieszkali Polacy. I czy nie jest troch dziwnie 篡 ze 鈍iadomo軼i, 瞠 bawimy si w miejscu gdzie mog le瞠 szcz徠ki naszych rodak闚? A je郵i nawet nie...

- Uwa瘸m, 瞠 ka盥a dewastacja obiekt闚 historycznych jest zjawiskiem bardzo negatywnym, poniewa po wej軼iu do Europy musimy dba, zar闚no o dziedzictwo polskie, jak i niemieckie. Wi捫e si to z histori tych ziem a jednocze郾ie mo磧iwo軼i pojednania, kt鏎e po roku 2004 odgrywa bardzo du膨 rol - powiedzia w wywiadzie dla jednego z tygodnik闚 Radny Tomasz Mo瞠jko. - Nie chodzi tylko o pojednanie na oficjalnych imprezach a pojednanie w豉軼iwe, czyli chodzi o miejsca jak cmentarze, zabytki a nawet odtworzenie nie istniej帷ych ju pomnik闚 bytno軼i niemieckiej na tym terenie, poniewa nale篡 uwzgl璠ni prawd historyczn.
Jak by鄉y si czuli gdyby na grobie naszych dziadk闚 czy rodzic闚 kto parkowa auto a jego dzieci bawi造 si na mogi豉ch naszych krewnych?
- Generalnie jestem przeciwny by urz康za takie rzeczy na miejscach po cmentarzach - m闚i Stanis豉w Matwiejczyk. - Tam s ludzkie szcz徠ki. Dzieci musz si gdzie bawi, ale czy akurat tu?

Przechodz帷 przez Park 璕owski pami皻ajmy wi璚 po kim st徙amy.

Redakcja 安iebodzin.com

Ods這ni璚ie pomnika nekropolii kresowych

Dzie za Dniem
Wydanie 42 [255] z dnia 25 pa寮ziewrnika 2006 r.
Uroczyste nabo瞠雟two

Pierwszego listopada na cmentarzu komunalnym odb璠zie si uroczysto嗆 ods這ni璚ia Pomnika Nekropolii Kresowych. Przypomnijmy, 瞠 pomnik powsta dzi瘯i ogromnym staraniom 安iebodzi雟kiego Zwi您ku Kresowian.

W 安i皻o Zmar造ch, przed godz. 12.00 ruszy procesja od bramy cmentarza pod pomnik, gdzie odprawione zostanie nabo瞠雟two. W programie uroczysto軼i jest przewidziany apel zmar造ch, poleg造ch i zamordowanych mieszka鎍闚 Kres闚, kt鏎ych znane, b康 ukryte miejsca poch闚ku s rozsiane po ca造m 鈍iecie. Nast徙i tak瞠 z這瞠nie urn z ziemi przywiezion z kresowych cmentarzy.

Ponadto uroczysto嗆 u鈍ietni zmiana warty pod pomnikiem, a tak瞠 wyst徙i ch鏎 ko軼ielny dzia豉j帷y przy ko軼iele pw. Micha豉 Archanio豉.

Organizatorzy gor帷o zapraszaj 鈍iebodzinian do wzi璚ia udzia逝 w tym jak瞠 historycznym wydarzeniu.

wruz

Po鈍i璚enie pomnika

Okolice Najbli窺ze
Wydanie 10(115) pa寮ziernik 2006 r.

安iebodzi雟ki Zwi您ek Kresowian informuje, 瞠 w chwili obecnej trwa ko鎍owy etap budowy Pomnika Nekropolii Kresowych na cmentarzu komunalnym w 安iebodzinie.

Uroczyste nabo瞠雟two, po陰czone z po鈍i璚eniem pomnika odb璠zie si l listopada (Wszystkich 安i皻ych). W zwi您ku z tym apelujemy do wszystkich mieszka鎍闚 naszego miasta i powiatu o udzia w tej uroczysto軼i.

B璠zie to szczeg鏊ne wydarzenie dla najbli窺zych os鏏, kt鏎ych nazwy miejsc poch闚ku i strace s umieszczone na tablicach umiejscowionych na pomniku.

„Je瞠li zapomn o nich, ty Bo瞠 na niebie zapomnij o mnie.”

T.D.



Pomnik nekropolii kresowych

Okolice Najbli窺ze
Wydanie 11 (116) listopad 2006 r.

W marcu br. min窸y trzy lata, jak na walnym zebraniu 安iebodzi雟kiego Zwi您ku Kresowian, zatwierdzono decyzj o potrzebie wzniesienia pomnika upami皻niaj帷ego Kresowian poleg造ch poza obecnymi granicami Polski. Inicjatywa ta od pocz徠ku spotka豉 si z sympati i poparciem lokalnej spo貫czno軼i.



Sw鎩 udzia zaznaczy造 te w豉dze miejskie i powiatowe. Tak wi璚 dzi瘯i sk豉dkom i hojnym dotacjom, ju w 2004 roku doprowadzono budow do stanu surowego, a 1 listopada tego roku odby豉 si uroczysto嗆 po鈍i璚enia krzy篡 i wmurowania aktu erekcyjnego. Prace kontynuowano, a kolejny dzie „Wszystkich 安i皻ych” by okazj do uroczystego ods這ni璚ia tablic z nazwami cmentarzy z mogi豉mi ludzi z „Kres闚", z nazwami wi瞛ie i miejsc ka幡i, gdzie gin瘭i nasi rodacy. Dzisiaj 鄉ia這 mo瞠my powiedzie 瞠 Pomnik Nekropolii Kresowych zosta uko鎍zony. Fakt ten uczczono podczas tegorocznego Dnia Wszystkich 安i皻ych. Mimo okropnej pogody na cmentarzu pod pomnikiem zebra豉 si spora grupa mieszka鎍闚, duchownych i go軼i. Ceremonii po鈍i璚enia pomnika dokona (w asy軼ie proboszcz闚 naszych parafii) pochodz帷y z Kres闚 ks. Biskup Edward Dajczak. Wzruszaj帷ym momentem, zw豉szcza dla zgromadzonych Kresowian i ich potomk闚, by這 z這瞠nie u st鏕 postumentu urn z cmentarn ziemi m.in.: z Wilna, Lidy, Grodna, Katynia, czy spod Lenino. Z powag wys逝chano Zbigniewa Szumskiego, kt鏎y wezwa do apelu poleg造ch i zamordowanych mieszka鎍闚 Kres闚, a kt鏎ych groby i bezimienne mogi造 rozsiane s po ca造m 鈍iecie, z miejsc upami皻nionych na tablicach pomnika. Na zako鎍zenie uroczysto軼i, prezes 后K Ludwik Zalewski, podzi瘯owa wszystkim kt鏎zy przyczynili si do realizacji projektu, a tak瞠 tym, kt鏎zy kierowani pami璚i i sercem dla swoich przodk闚 i historii, zebrali si w tym miejscu, aby da dow鏚 przyj璚ia do serca s堯w Jana Paw豉 II: „Jak d逝go trwa pami耩 o grobach, tak d逝go trwa si豉 zwi您ku z ojczyzn".

L.K.

Pospacerujemy latem

Gazeta Lubuska
28 lutego 2007 r.

Ruszy豉 przebudowa Parku 璕owskiego. Ju w czerwcu b璠ziemy mogli przej嗆 si nowymi alejkami, odpocz望 na stylizowanych 豉weczkach.


Przy parku b璠zie elegancki parking. Kostk brukow uk豉daj Andrzej 安ita豉 i Henryk Tobola.

 

O remoncie tej cz窷ci miasta m闚i這 si od dawna. Dyskusj prowokowa szczeg鏊nie fatalny wygl康 okolicy. Park przy cmentarzu komunalnym w rzeczywisto軼i przypomina mocno zaniedbany las. Spacerowa tamt璠y to 瘸dna przyjemno嗆. Plac zabaw dla dzieci jest w kiepskim stanie. Obskurne 豉wki nie zach璚aj do odpoczynku.

Prace budowlane w parku o wielko軼i 2,66 ha ju ruszy造. Alejki zosta造 wyremontowane i nadano im nowy - przyj皻y w projekcie wygl康. I ju wszystko wygl康a lepiej. - Zosta豉 wybrana firma, kt鏎a zajmie si generaln przebudow parku - informuje wiceburmistrz Krzysztof Tomalak.

D帳 czerwony i lipa krymska

Wiadomo, 瞠 miejsce zostanie wybudowane od nowa. Projekt przygotowa Henryk 砰瘸k.
Alejki spacerowe b璠 szersze. Budowniczy postaraj si te, 瞠by by造 r闚ne. Dzi瘯i temu przej軼ie t璠y mamy z w霩kiem, nie b璠zie stanowi problemu.

Zmieniona zostanie parkowa ziele. Nowo軼i nie omin skarpy - od strony ul. 安ierczewskiego zostanie ona obsadzona ro郵inno軼i p這膨c, g堯wnie irgami. Znikn stare i chore drzewa. Na ich miejscu rosn望 b璠 nowe, m.in. brzozy brodawkowe, lipa srebrzysta, d帳 czerwony czy lipa krymska.

Magistrat zadba te o otoczenie techniczne. Alejki b璠 o鈍ietlone latarniami stylizowanymi na starodawne. Do tego stylu dopasowane zostan nowe 豉weczki i kosze na 鄉ieci.
Ku uciesze rodzic闚 wyremontowany b璠zie obskurny dzi plac zabaw. Przyb璠zie w nim nowych i eleganckich oraz u篡tkowych sprz皻闚. Teren zostanie ogrodzony, 瞠by nie brudzi造 go psy.

Na ca陰 inwestycj gminna kasa wyda ok. 900 tys. z. Park zostanie oddany do u篡tku w czerwcu.

Zdania s podzielone

Wielka przebudowa wywo豉豉 dyskusj w鈔鏚 mieszka鎍闚. Cz窷 jest przekonana, 瞠 ingerowanie w teren jest bardzo nieeleganckie. - Przecie tu do II wojny 鈍iatowej by niemiecki cmentarz - m闚i starszy pan, kt鏎y przygl康a si pracom w parku.

Wi瘯szo嗆 mieszka鎍闚 nie pami皻a jak wygl康a豉 nekropolia. Wiedz jednak, 瞠 tam by豉. Nieznany jest te los nagrobk闚 z parku. Dlatego w豉郾ie grupa os鏏 patrzy nieprzychylnie na rozpocz皻y remont.

Ale nie brakuje te zwolennik闚 przebudowy. - Od dawna mieszkamy tu przy parku, o cmentarzu wiem, ale przecie groby podobno przeniesiono - m闚i pani Krystyna. Mieszka鎍y okolicy uwag do zmian nie maj. Ciesz si, 瞠 okolica wreszcie b璠zie 豉dnie wygl康a.

Magistrat pami皻a o miejscu poch闚ku. W parku zostanie kawa貫k pustego terenu. - Gdyby jaka organizacja lub instytucja chcia豉 postawi np. pomnik, to w豉郾ie tam znajdzie si dla niego miejsce - m闚i K. Tomalak. Gmina sama jednak nie zmierza stawia 瘸dnego obelisku.

Piotr J璠zura

Na razie parking

Dzie za Dniem
Wydanie 10 [273] z dnia 07 marca 2007 r.
Ruszy造 prace przy odnowie Parku 璕owskiego

Za kilka miesi璚y zaniedbany zieleniec ko這 cmentarza zamieni si w park z prawdziwego zdarzenia.

Dzi ponad dwuhektarowy teren mi璠zy cmentarzem a osiedlami mieszkaniowymi na 畝k闚 daleki jest od idea逝 parku, gdzie mo積a ze spokojem pospacerowa czy odpocz望. Zaniedbane i pozarastane alejki, zdewastowana ro郵inno嗆 oraz porozbijane latarnie.

To w dzie. Po zmroku miejsce spotka okolicznych pijaczk闚, po kt鏎ych zostaj nie posprz徠ane butelki, puszki i 鄉ieci. Po takim obrazie parku pozostan nied逝go wspomnienia.

W tym roku zostan zrealizowane plany rewitalizacji. Na teren parku ju weszli robotnicy, kt鏎zy temu miejscu maj nada nawy charakter. Obecnie kostk brukow wyk豉dany jest parking naprzeciw cmentarza. Na obszarze parku trwaj prace porz康kowe.

Prace b璠 wykonywane od podstaw wed逝g specjalnie zam闚ionego projektu. Odnowa parku b璠zie bud瞠t miasta kosztowa blisko 900 tysi璚y z這tych.

W Parku 璕owskim wszystko b璠zie nowe. Pocz患szy od stylizowanych latarni, a na stylowych i eleganckich 豉weczkach czy koszach na 鄉ieci ko鎍z帷. Spacerowe alejki stan si szersze i r闚niejsze.

Nowa b璠zie tak瞠 ziele parkowa. Nied逝go wyci皻e zostan stare drzewa. Ich miejsce zajm nowe gatunki. Cie spaceruj帷ym mieszka鎍om miasta dadz m.in. lipa krymska, d帳 czerwony czy brzozy oraz lipy srebrzyste.

Skarpa, kt鏎a wznosi si od ulicy 安ierczewskiego zostanie obsadzona ro郵inno軼i p這膨c.

Maluchy doczekaj si bezpiecznego placu zabaw. Nowy sprz皻, jaki b璠zie si tam znajdowa, zostanie odgrodzony ze wzgl璠u na dobro bawi帷ych si tam dzieci.

pzw



Kresowa pami耩

Dzie za Dniem
Wydanie 23 [286] z dnia 13 czerwca 2007 r.
Urna z ziemi ponarsk w krypcie pod pomnikiem

W sobot 16 czerwca o godz. 17.00 na cmentarzu komunalnym nast徙i z這瞠nie w krypcie pod Pomnikiem Nekropolii Kresowych urny z ziemi z Ponar - przedmie軼ia Wilna, miejsca spoczynku tysi璚y Polak闚, kt鏎zy s逝膨c Ojczy幡ie ponie郵i tam 鄉ier m璚ze雟k w latach 1941 - 1944.

Z這瞠nie urny odb璠zie si podczas mszy 鈍. celebrowanej przy o速arzu na po鈍i璚onym 1 listopada 2006 roku Pomniku Nekropolii Kresowych, wzniesionym z inicjatywy i staraniem 安iebodzi雟kiego Zwi您ku Kresowian.

Jak informuje Ludwik Zalewski, prezes 后K, wobec szeroko nag這郾ionej zbrodni dokonanej przez nacjonalist闚 ukrai雟kich na oko這 100 tysi帷ach mieszka鎍闚 wsi na ca造m obszarze Wo造nia i Podola, dziwnie jest przemilczana m璚ze雟ka 鄉ier z r彗 litewskich nacjonalist闚 w samych Ponarach ponad 100 tysi璚y mieszka鎍闚 Wilna i Wile雟zczyzny, w tym kilkudziesi璚iu tysi璚y Polak闚.

Najbole郾iejsz strat dla spo貫cze雟twa polskiego by豉 鄉ier tysi璚y m這dzie篡. Wielotysi璚zn rzesz stanowili cz這nkowie organizacji bojowych oraz bardzo licznych na Wile鎍zy幡ie organizacji patriotycznych. O tych ludziach, ich czynach i bohaterskiej 鄉ierci w Ponarach nar鏚 polski ma obowi您ek wiedzie i nie ma prawa o nich zapomnie.

- Powinni鄉y ze wzgl璠闚 politycznych, gospodarczych, kulturalnych 篡 w poprawnej zgodzie, a nawet opartej na chrze軼ija雟kich warto軼iach i przes豉niach ojca 安i皻ego Jana Paw豉 II przyja幡i ze wszystkimi narodami pa雟tw o軼iennych - uwa瘸j Kresowiacy. - Jednak z pami璚i naszej i historii nie wolno wykre郵i krzywdy, jak ich wymieraj帷e ju pokolenie wyrz康zi這 narodowi polskiemu.

Dodajmy, 瞠 w鈔鏚 360 umieszczonych na granitowych tablicach Pomnika nazw miejscowo軼i symbolizuj帷ych kresowe cywilne i wojskowe cmentarze, jawne i ukryte miejsca strace oraz inne miejsca poch闚ku naszych bliskich poza obecnymi granicami Polski, Ponary s wyr騜nione na r闚ni z Katyniem, Monte Cassino, Miednoje, Lenino, Buzu逝kiem, Hut Pieniack, Ko造m i innymi miejscami braterskiej i m璚ze雟kiej 鄉ierci naszych przodk闚.

Urna z ziemi ponarsk zosta豉 dostarczona przez Helen Pasierbsk, prezes Stowarzyszenia Rodzina Ponarska.

Sobotni uroczysto嗆 u鈍ietni koncert pie郾i religijnych i patriotycznych w wykonaniu ch鏎u "Bia造 Orze" Stowarzyszenia Kresowian im. Jana Paw豉 II w Sul璚inie.

wruz



Szkatu趾a pami璚i

Gazeta Lubuska
18 czerwca 2007 r.

W sobot ziemia dostarczona z Ponar na przedmie軼iach Wilna zosta豉 wmurowana w Pomnik Nekropolii Kresowych.

 

Ponary znajduj si na przedmie軼iach Wilna. W 1939 r. Armia Czerwona wybudowa豉 tam baz paliwow dla samolot闚, ale z powodu wojny nie doko鎍zono kopania do堯w na zbiorniki. Jamy w ziemi wykorzystali Niemcy w makabryczny spos鏏... Pierwsi w Ponarach zgin瘭i je鎍y wojenni. Rozstrzelano ich ponad 7 tys. Potem rozstrzeliwano cywili. W鈔鏚 nich byli Polacy: uczniowie gimnazj闚 z Wilna, cz這nkowie Zwi您ku M這dych Polak闚, profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego oraz 穎軟ierze. W lesie ponarskim zgin窸o ok. 20 tys. Polak闚, niemal 50. tys. 砰d闚. Ale dok豉dna liczba zamordowanych nie jest znana.
Mord闚 dokonywa litewski Oddzia Specjalny, kt鏎y powsta z cz這nk闚 Zwi您ku Strzelc闚 Litewskich. Dowodzi nimi Niemiec Martin Weiss.
Z chwil pierwszych niepowodze Niemcy zacz瘭i zaciera 郵ady bestialstwa w Ponarach. Niewolnicy musieli wykopywa cia豉 rozstrzelanych, uk豉da je w wielkie stosy i pali. Jeden taki stos pali si ponad tydzie.

Pu趾ownik w stanie spoczynku, uczestniczka II wojny 鈍iatowej Nina Wolanin ogl康a szkatu趾 z ziemi z Ponar, kt鏎 pokazuje jej Jerzy Hawran.

(fot. Ryszard Poprawski)
(fot. Ryszard Poprawski)

Na cmentarzu komunalnym mamy kolejny kawa貫k pami璚i o rodakach, kt鏎ych prochy le膨 za granicami kraju. Ziemia z Ponar przyjecha豉 do 安iebodzina zamkni皻a w srebrnej szkatu販e.

Przed pomnikiem zebrali si cz這nkowie i sympatycy 安iebodzi雟kiego Zwi您ku Kresowian. Przyszli te ci, kt鏎ych rodziny zosta造 na kresach, s pochowane na tamtejszych cmentarzach. - Chcemy i musimy o nich pami皻a - m闚i Jerzy Hawran, cz這nek zarz康u 后K.

Szkatu趾a zosta豉 wmurowana w obelisk. - Jest w niej ziemia z Ponar, miejsca ka幡i tysi璚y Polak闚 i nie tylko - informuje prezes 后K Ludwik Zalewski.

Ziemi dostarczy豉 Helena Pasierbska, prezes Stowarzyszenia Rodzina Ponarska z Gda雟ka. Znalaz豉 ona informacje o 鈍iebodzi雟kim obelisku, skontaktowa豉 si ze zwi您kiem i zaproponowa豉 dostarczenie ziemi. - Bardzo nas to ucieszy這, taka w豉郾ie ma by rola tego pomnika - m闚i prezes Zalewski.

Stawiaj帷 pomnik kresowanie ze 安iebodzina nawet nie s康zili, 瞠 b璠zie o nim s造cha poza miastem. - Sta si te jedynym i najwi瘯szym takim obeliskiem w kraju - dodaje prezes Zalewski.

Pomnik Nekropolii Kresowych upami皻nia wszystkie cmentarze i miejsca ka幡i na 鈍iecie, na kt鏎ych spoczywaj Polacy. - Nie chodzi nam tylko o kresy, nasi rodacy le膨 w r騜nych cz窷ciach 鈍iata - m闚i Zalewski.

W obelisku znajduje si ju ziemia z cmentarza w Zaleszczykach - przywi霩 j tu J. Hawran mieszkaj帷y w Lubrzy. - Teraz mam cz御tk moich najbli窺zych blisko domu - przyznaje.

J. Hawran zwraca si z pro軸 do os鏏 odwiedzaj帷ych cmentarze. - Przywie嬈ie troch ziemi z Monte Cassino czy z Katynia, trafi ona do naszego pomnika - apeluje.

Zwi您ek Kresowian w 安iebodzinie liczy ok. 350 os鏏. Jest najwi瘯sz tego typu organizacj w powiecie i jedn z wi瘯szych w wojew鏚ztwie. - Jest nas tutaj wielu, pami皻amy i dzia豉my - zapewnia prezes Zalewski.

Piotr J璠zura

Ziemia z Ponar na 鈍iebodzi雟kim cmentarzu

www.okolicenajblizsze.pl
19 czerwca 2007 r.

W minion sobot (16 czerwca) na 鈍iebodzi雟kim cmentarzu komunalnym, mia豉 miejsce wzruszaj帷a uroczysto嗆. W krypcie pod Pomnikiem Nekropolii Kresowych, z這穎no urn z ziemi z Ponar- przedmie軼ia Wilna, miejsca spoczynku tysi璚y Polak闚, kt鏎zy ponie郵i tam m璚ze雟k 鄉ier w latach 1941-1944. Z這瞠nie urny odby這 si podczas mszy 鈍. celebrowanej przez proboszcz闚 naszych parafii: ks. Benedykta Pacyg i ks. Zbigniewa Matwiejowa. W ceremonii udzia wzi瘭i cz這nkowie Zwi您ku Kresowian, Stowarzyszenia Repatriant闚, AK-owcy, starzy 穎軟ierze innych wojskowych formacji wraz z rodzinami, samorz康owcy. W kazaniu ks. Matwiej闚 przybli篡 zebranym fakty.

Powszechnie znane i szeroko nag這郾ione s zbrodnie nacjonalist闚 ukrai雟kich dokonane na mieszka鎍ach Podola i Wo造nia, jednak o zbrodni w samych Ponarach uparcie i wstydliwie przemilczano. Powodem by pewnie fakt, 瞠 m璚ze雟k 鄉ier ponad 100 tysi璚y mieszka鎍闚 Wilna i Wile雟zczyzny ponios這 nie z r彗 niemieckich wrog闚, lecz krajan闚- litewskich nacjonalist闚. W鈔鏚 pomordowanych by這 kilkadziesi徠 tysi璚y Polak闚. Najbole郾iejsz strat dla spo貫cze雟twa polskiego by豉 鄉ier m這dych ludzi. Ch這pcy i dziewcz皻a, cz瘰to jeszcze uczniowie, wraz z innymi stanowili wielotysi璚zn rzesz organizacji bojowych i licznych na Wile雟zczy幡ie organizacji patriotycznych. O tych ludziach, ich czynach i m璚ze雟kiej 鄉ierci w Ponarach nar鏚 polski, a zw豉szcza m這dzie ma obowi您ek wiedzie i pami皻a. Zebrani, zw豉szcza ci starsi, ze wzruszeniem s逝chali duchownego, wspominaj帷 swoje niejednokrotnie gorzkie prze篡cia z Wile雟zczyzny. W鈔鏚 360 umieszczonych na granitowych tablicach nazw miejscowo軼i symbolizuj帷ych kresowe cywilne i wojskowe cmentarze, jawne i ukryte miejsca strace naszych bliskich, Ponary s wyr騜nione na r闚ni z Katyniem, Monte Casino, Miednoje, Lenino, Ko造m i innymi miejscami bohaterskiej i m璚ze雟kiej 鄉ierci naszych przodk闚. Urn dostarczon przez Helen Pasierbsk- Prezesa Stowarzyszenia Rodzina Ponarska, z這穎no w krypcie obok innych urn z ziemi przesi彗ni皻 polsk krwi. Uroczysto嗆 u鈍ietni koncert pie郾i religijnych i patriotycznych, w wykonaniu ch鏎u „Bia造 Orze”, Stowarzyszenia Kresowian z Sul璚ina.

LK



adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=136