www.schwiebus.pl

:: Sukiennictwo w dziejach 安iebodzina
Artyku dodany przez: schwiebu (2005-11-27 00:11:54)



Sukiennictwo w dziejach 安iebodzina

安iebodzi雟ka Gazeta Powiatowa
Wydania nr 12(132) 2002, 01(133) 2003, 02(134) 2003

Po這瞠nie i geneza 安iebodzina

安iebodzin z racji swojego po這瞠nia znajdowa si w centrum 軼ierania si wp造w闚 polsko - 郵御ko - brandenburskich, co wp造wa這 znacz帷o na sytuacj polityczn, jak i gospodarcz omawianego miasta. Celem artyku逝 jest ukazanie na tym tle roli, jak odegra這 sukiennictwo w historii miasta od XIV wieku do pocz徠ku XIX.

Po這瞠nie 安iebodzina na lekkim wzniesieniu, na dnie doliny polodowcowej O這boku, oraz na skrzy穎waniu szlak闚 陰cz帷ych Pozna z drogami na Frankfurt i Krosno oraz Szczecin przez Mi璠zyrzecz z ㄆ篡cami, okaza這 si korzystne dla powstania i rozwoju miasta. Od XIV wieku 安iebodzin ugruntowuje swoj dominuj帷 pozycj w najbli窺zej okolicy obok Mi璠zyrzecza i Sulechowa. Zauwa瘸lny jest ci庵造 wzrost miasta, przy upadku dotychczasowego centrum osadniczego w O這boku, utraty pozycji administracyjnej i obronnej przez Lubrz (ok. 1330 roku siedzib dystryktu sta si 安iebodzin) oraz Wity. Korzystna dla rozwoju miasta by豉 te g瘰ta sie wsi, kt鏎ych w najbli窺zej okolicy by這 25 do 1300 roku, 31 dalszych osad do 1500 roku, a po 1500 roku powsta這 kolejnych 19 wsi. 安iebodzin sta si na prze這mie XV/XVI wieku centralnym o鈔odkiem w zakresie administracji oraz handlu dla okolicznych wsi.

Geneza 安iebodzina jako o鈔odka miejskiego jest trudna do prze郵edzenia. Jako miasto mog這 funkcjonowa ju na kr鏒ko przed 1319 rokiem, ale potwierdzenie pe軟ych praw miejskich 安iebodzin otrzyma dopiero w 1469 r. na wzorach G這gowa. Najstarsza wzmianka o radzie miejskiej pochodzi z 1397 r., a o burmistrzu z 1418 r. Rada miejska sk豉da豉 si z 5-6 rajc闚, wybieranych przez "obywateli" miasta. W latach 1489-1569 nast徙i這 ograniczenie samorz康u - komendant zamku mianowa rajc闚 na wniosek mieszczan, po tym odbywa造 si zn闚 wolne wybory.

Na rozw鎩 安iebodzina wp造w mia豉 okre郵ona sytuacja polityczna. W ramach pa雟twa piastowskiego okolice p騧niejszego 安iebodzina nale瘸造 do Wielkopolski, a od czasu rozbicia dzielnicowego przej軼iowo do monarchii Henryk闚 奸御kich, aby potem wr鏂i do Wielkopolski. Powt鏎n przynale積o嗆 do 奸御ka mo積a 陰czy z uk豉dem w Krzywiniu z 1296 r. w陰czaj帷ym formalnie Ziemi 安iebodzi雟k do ksi瘰twa Henryka III g這gowskiego. Nie mo積a natomiast uzna za pewne przej軼iowego panowania brandenburskiego kr鏒ko po 1296 roku. W kolejnych latach rz康y nad omawianym miastem sprawowali ksi捫皻a g這gowscy jako lennicy kr鏊a czeskiego. Momentem prze這mowym w dziejach 安iebodzina by uk豉d pokojowy w Kamie鎍u Z帳kowickim w 1482 r. Od tego momentu Ziemia 安iebodzi雟ka sta豉 si enklaw 郵御k po鈔鏚 ziem Brandenburgii, przylegaj帷 od wschodu do Wielkopolski. Kolejne zmiany nast徙i造 w XVII, XVIII i XIX w. W latach 1686-1695 安iebodzin znajdowa si pod panowaniem Brandenburgii, po czym ponownie wr鏂i do 奸御ka. Ostatecznie jednak w wyniku wojny 郵御kiej przeszed do pa雟twa pruskiego w 1741 r. Niekorzystne dla miasta by這 ograniczenie samorz康u miejskiego, kt鏎y w 1742 r. uzyska charakter urz璠u kr鏊ewskiego. Utworzony powiat (okr璕) 鈍iebodzi雟ki nale瘸 do 奸御ka pruskiego, aby w 1817 roku zosta w陰czonym do Brandenburgii, po po陰czeniu powiatu 鈍iebodzi雟kiego z sulechowskim z siedzib landrata w Sulechowie.

Wa積y szlak

Po這瞠nie 安iebodzina wymaga這 dostosowania si do rosn帷ego na znaczeniu szlaku biegn帷ego z p馧nocy na po逝dnie. Lokacja miasta wymusi豉 poza tym budow mur闚 miejskich oraz ratusza, co zosta這 zrealizowane prawdopodobnie na prze這mie XIV i XV wieku. Mo磧iwe, 瞠 w l po這wie XIV w. istnia ju zamek, b璠帷y w p騧niejszym okresie m. in. siedzib starost闚 z rodu von Knobelsdorff. W obr瑿ie mur闚 miejskich uk豉d ulic przypomina "kratownic" z ratuszem na rynku, a budynki tradycyjnie by造 przewa積ie drewniane lub o konstrukcji szachulcowej. Rozw鎩 zabudowy miasta by jednak ograniczony murami miejskimi. W mie軼ie znajdowa造 si obszary wydzielone spod jurysdykcji miejskiej. Jeden z nich nale瘸 do ko軼io豉 parafialnego 鈍. Piotra i Paw豉, przemianowanego p騧niej na 鈍. Micha豉. Drugim obszarem wy陰czonym by zamek z oddzielnymi fortyfikacjami. R闚nie od 鈔edniowiecza zacz窸y si rozwija przedmie軼ia, co mo瞠 鈍iadczy mi璠zy innymi o wzro軼ie zamo積o軼i miasta; na p馧nocy powsta這 Przedmie軼ie Frankfurckie, a na po逝dniu Kro郾ie雟kie.

Pocz徠ki rozwoju sukiennictwa

Odpowiednie warunki naturalne, tj. umiarkowany klimat i dobra gleba bielicowa przyczyni造 si do rozwoju rolnictwa i chowu zwierz徠 domowych, a w szczeg鏊no軼i owiec. Wp造n窸o to na rozw鎩 sukiennictwa na terenie Ziemi 安iebodzi雟kiej, a tak瞠 garbarstwa (obecnie ulica o tej nazwie znajduje si r闚nolegle do zewn皻rznej strony mur闚 miejskich) i ku郾ierstwa. Rozwin掖 si te przemys piwowarski. Ju w 1395 roku przywilej ks. Henryka VIII potwierdzi prawo sukiennik闚 鈍iebodzi雟kich do swobodnego warzenia piwa. W 1519 roku Ludwik Jagiello鎍zyk zagwarantowa ostatecznie 安iebodzinowi prawo na wy陰czno嗆 wyszynku piwa w ca造m regionie. Na przedmie軼iu p馧nocnym znajdowa si m造n s這dowy, a do wojny 30 letniej by這 w mie軼ie 60 browar闚 domowych. Rozwija豉 si te uprawa winnej latoro郵i na obszarach podmiejskich.

Sukiennictwo sta這 si g堯wnym 廝鏚貫m bogacenia si 安iebodzina. Jak twierdzi Stefan D帳rowski sukiennicy "wytwarzali produkty g堯wnie na eksport, podczas gdy inne rzemios豉 nastawia造 si przewa積ie na zaspokojenie potrzeb rynku miejscowego". 安iebodzin b璠帷 enklaw 郵御k musia szczeg鏊nie dba o swoje zaplecze surowcowe. Zakupione przez miasto liczne maj徠ki ziemskie pozwoli造 na sta造 rozw鎩 sukiennictwa 鈍iebodzi雟kiego i uzyskiwanie nadwy瞠k z produkcji. W 1397 r. miasto zakupi這 folwark Rohrbach (Trzcinno) wraz z 陰kami i z jeziorem. Przed 1454 r. zakupiono tereny nale膨ce do zamku na po逝dniowym wschodzie miasta. W 1455 r. nabyto nast瘼ne 42 "w堯ki" na po逝dniu obszaru miejskiego od czterech w豉軼icieli. W豉軼iciel cz窷ci d鏏r w Borowie Kasper Rakowiz sprzeda w 1508 r. sw鎩 maj徠ek miastu wraz z 8 gospodarzami i 8 zagrodnikami. Wie i folwark by造 wielokrotnie zastawiane np. w czasie wojny 30 - letniej mieszczaninowi Zachariaszowi Mingenowi. Na po逝dnie od 安iebodzina powsta miejski folwark (Stadtvorwerk), kt鏎y podczas wojny 30-letniej zosta zastawiony i przez wiele lat stanowi w豉sno嗆 Johanna Mittelstadta. Kolejny folwark (Heidevorwerk) za這穎no w lasku miejskim znajduj帷ym si kilka kilometr闚 na po逝dniowy zach鏚 od miasta. Jednak on te po pewnym czasie zosta wydzier瘸wiony. Na przedmie軼iu po逝dniowym w 1541 r., po licznych po瘸rach, mieszczanie sprzedali ziemi okolicznym ch這pom, aby m鏂 odbudowa domy w mie軼ie. W ten spos鏏 powsta豉 wie Molkendorf (znajdowa豉 si mi璠zy obecn ulic G這gowsk, a dawnym Angerplatz ze stawem b璠帷ym miejskim k徙ieliskiem, le膨cym przed obecn ulic Pozna雟k a ul. 3 Maja), gdzie miasto mia這 r闚nie sw鎩 folwark. Za這穎no te w tym czasie wie Mehrendorf (obecna ulica J. Pi連udskiego). Natomiast do przedmie軼ia p馧nocnego w陰czono wie Salkau (Salcke, Salkha - obecna ulica 安ierczewskiego) w 1530 r., znajduj帷a si za brama Siod豉n, a przed drug bram Szpitaln. W 1508 r. miasto zakupi這 te Niesulice i uzyska這 przez to znaczne obszary 陰k. Posiadane tereny sprzyja造 hodowli, a szczeg鏊nie owiec. Sukiennicy starali si r闚nie o pozyskanie w豉snych foluszy. Zakupili oni w 1550 r. m造n od m造narza Jacoba Klotzkena, przeznaczony zar闚no do mielenia m彗i, jak i do foluszowania sukna. Kolejny zakupiony folusz le瘸 na terenach klasztoru trzebnickiego. Do foluszowania sukna s逝篡豉 te glinka folarska, kt鏎 sukiennicy 鈍iebodzi雟cy przywozili z pobliskiego Rusinowa. Na tym tle wybucha造 spory z sukiennkami z Lubrzy. Miasto otrzyma這 te jako jedno z pierwszych miast na p馧nocnym 奸御ku prawo organizowania jarmark闚 typu og鏊nego. Pozwoli這 to sprowadza mi璠zy innymi we軟, kt鏎ej nie mog豉 dostarczy w ca這軼i pobliska okolica ju w XVI wieku.

Przywileje kr鏊ewskie dla 安iebodzina


Tkacz w XVI wieku

Przywilej kr鏊a Ferdynanda z 1547 r. pozwala na organizowanie trzech jarmark闚: osiem dni przed Zielonymi 安iatkami, w poniedzia貫k po 鈍. Bart這mieju (24 VIII), i w poniedzia貫k po 鈍. Andrzeju (30 XI). R. Rothe-Rimpler wi捫e pocz徠ki sukiennictwa z przybyciem tkaczy z Randrii. Mog這 to niew徠pliwie przyspieszy przej軼ie z tkactwa domowego do sukiennictwa zawodowego. Ju w 1395 r. sukiennicy otrzymali przywilej od ks. Henryka VIII, kt鏎y gwarantowa im wy陰czno嗆 produkcji i zbytu. Po okresie ogranicze wprowadzanych w Rzeczypospolitej w handlu ze 奸御kiem (m.in. prawo sk豉du w g堯wnych miastach - Poznaniu czy Krakowie w XV i XVI wieku) zagwarantowano pe軟 swobod handlu na terenie Polski i rozszerzono potem na Rosj (na mocy uk豉du cesarza Macieja z kr鏊em Polski w 1613 roku, a potwierdzonym nast瘼nie przez Jana III i Leopolda w 1677 roku). Powy窺ze czynniki spowodowa造, 瞠 miasto prze篡wa這 rozkwit szczeg鏊nie do wojny 30 letniej. Przyczyni豉 si do tego te odpowiednia polityka fiskalna w豉dz miejskich. Pobierano podatek gruntowy, ale tylko od tych, kt鏎zy nie p豉cili podatku zamkowi i parafii. Drugi rodzaj podatku by przeznaczony na ochron miasta. Wyp豉cano z niego pensje stra積ikom bram i wie oraz wo幡emu s康owemu i pacho趾om miejskim. Innymi 廝鏚豉mi dochodu by造 tak瞠 dzier瘸wy, np. magistrat wydzier瘸wia piwnic miejsk. Mniejsze op豉ty pobierano za przewozy towar闚 rolnych. W XVI wieku 安iebodzin sta si jednym z g堯wnych importer闚 we軟y z Wielkopolski. Najwi璚ej we軟y w XVI wieku 安iebodzin sprowadzi w 1585 r., tj. 2456.5 kamieni, gdy tymczasem Zielona G鏎a 707 kamieni a G這g闚 tylko 355. R闚nie na pocz徠ku XVII w. 安iebodzin sprowadza we軟. Dzi瘯i sta貫mu jej dop造wowi produkcja sukna stale si zwi瘯sza豉. Wymaga這 to dodatkowych rynk闚 zbytu. By造 nimi ju od XV wieku miasta w Rzeczypospolitej (o bytno軼i sukiennik闚 鈍iebodzi雟kich w Toruniu 鈍iadczy rejestr d逝g闚 kupca toru雟kiego), kt鏎e 陰czy造 sukiennik闚 z rynkiem rosyjskim oraz miasta w Rzeszy, Sukiennicy 鈍iebodzi雟cy przeprowadzali w XVI w. transakcje handlowe g堯wnie w Gnie幡ie. Zakupili tam w tym celu w 1584 r. dom handlowy, znajduj帷y si na rynku. W Poznaniu dominuj帷ym rodzajem handlu by豉 wymiana we軟y za sukno.

Sukno 鈍iebodzi雟kie pojawia這 si r闚nie w Gda雟ku oraz by這 nabywane przez mieszczan warszawskich. O jego konkurencyjno軼i 鈍iadcz spory z Mi璠zyrzeczem u schy趾u XVI w., w kt鏎y w陰czy si nawet kr鏊 Zygmunt III Waza w 1593 r. i w 1616 roku oraz W豉dys豉w IV w 1636 roku. Mimo to liczne miasta wielkopolskie: Wschowa, Leszno, Ko軼ian utrzymywa造 nadal bliskie zwi您ki ze 安iebodzinem.

Produkcja sukna

Produkcja sukna w 安iebodzinie odbywa豉 si przez ca造 omawiany okres w ramach organizacji cechowych. Struktura cechowa by豉 typowo 鈔edniowieczna, ostatecznie wykszta販ona w ko鎍u XV w., a statuty okre郵a造 uk豉d mi璠zy uczniem, czeladnikiem i mistrzem. W celu ochrony swoich praw stworzono bractwo czeladnik闚 w 1452 r. Korzystny dla rozwoju cechu by jego otwarty charakter, kt鏎y przez to m鏬 sta si najliczniejszy. Inne organizacje cechowe, b璠帷 bardziej szczelne, uniemo磧iwia造 wzrost liczby majstr闚. Z czasem dosz這 do specjalizacji w ramach cechu sukienniczego i wyodr瑿nienia oddzielnych cech闚, tj. farbiarzy, folusznik闚 i przygotowywaczy sukna. Znacz帷 pozycj uzyskali w 安iebodzinie postrzygacze, kt鏎zy ju w XVII w. byli zrzeszeni w og鏊ny cech powsta造 w Poznaniu dla ca貫j Wielkopolski. Jak wida granica pa雟twowa nie stanowi豉 tutaj przeszkody. Nauka w cechu sukienniczym odbywa豉 si etapami. Po odbyciu czteroletniej nauki wyzwalano ucznia na czeladnika. Jako czeladnik musia odby "w璠r闚k", tzn. praktyk u r騜nych mistrz闚. W znalezieniu odpowiedniej pracy pomaga造 gospody czeladnicze (jedna z nich znajdowa豉 si na rynku w 安iebodzinie). Czeladnik, aby awansowa, musia te wykona sztuk mistrzowsk i wp豉ci odpowiedni kwot do kasy cechu. Staj帷 si majstrem mo積a by這 w pe軟i uczestniczy w 篡ciu cechu, bior帷 udzia w wa積ych "schadzkach kwartalnych". Sukiennicy byli tak瞠 zauwa瘸lni na r騜nego typu uroczysto軼iach. Mieli prawo u篡wa fanfar i tr帳ek oraz mogli nosi szpad. Znacz帷 rol 安iebodzina jako o鈔odka sukienniczego podkre郵a這 odbywanie praktyk w tym mie軼ie tak瞠 przez czeladnik闚 z innych pa雟tw: z Polski (Wschowa, Bojanowo, Rawicz), z Saksonii (畝ry, Lubsko, Gubin), z Brandenburgii (Sulech闚, Krosno) i ze 奸御ka (Zielona G鏎a, Ko簑ch闚, 畝ga).


Miedziany szyld czeladnik闚 sukienniczych z 1803 r.

Rola sukiennik闚 w 篡ciu miasta

Dominuj帷a rola sukiennik闚 w 篡ciu miasta pozwala przyj望, 瞠 w magistracie wielu sukiennik闚 by這 burmistrzami i rajcami. Magistrat dba o to aby 瘸den obcy kupiec nie zakupi we軟y w obr瑿ie wp造w闚 miasta. S逝篡這 temu tzw. „prawo mili", kt鏎e utrzyma這 si w 安iebodzinie jak i innych miastach 郵御kich do ko鎍a XVIII w. Starano ogranicza r闚nie dop造w obcego sukna na jarmarki wymagaj帷 wysokiej op豉ty za przyw霩 sukna do miasta. Ponadto dbano, aby tylko na rynku miejskim odbywa si handel, z zakazem w dni 鈍i徠eczne i niedziele. Sukiennicy b璠帷 najliczniejsz grup w mie軼ie ponosili r闚nie znacz帷e ci篹ary na rzecz miasta. Utrzymywali cz窷 fortyfikacji miejskich, a tak瞠 wspierali finansowo ko軼io造 i udzielali si dobroczynnie. Dzia豉li na tym polu mieszczanie, jak Hans Leffler, kt鏎y zapisa cze嗆 swojego spadku Ko軼io這wi. Natomiast Jurge Matetne podarowa w 1480 r. pewn sum ubogim w przytu趾u, tak te post徙i Matz Gelhar oraz Jorge Schulze. Wysoki potencja gospodarczy miasta dor闚nuj帷y Zielonej G鏎ze czy Szprotawie podkre郵a wystawienie 40 uzbrojonych mieszczan, czyli tyle samo co wymienione miasta, do u鄉ierzenia buntu ch這p闚 w Gaworzycach.

Rozbudowa miasta

Zauwa瘸lne zmiany dokona造 si w zabudowie miejskiej 安iebodzina przed wojn 30-letni. Na sztychu Georga Brauna przedstawiaj帷ego miasta z 1618 r. (wykonanym na zlecenie komendanta zamku Maksymiliana Knobelsdorffa) przedstawiony zosta dok豉dny obraz miasta oraz przedmie嗆. Z nich mo積a wywnioskowa, 瞠 安iebodzin w tym czasie liczy 209 kamieniczek mieszcza雟kich z charakterystycznymi dla miasta domami podcieniowymi na rynku oraz 12 budynk闚 u篡teczno軼i publicznej. ㄠcznie z przedmie軼iami budynk闚 w 1619 r. by這 422. Rozplanowanie miasta dowodzi te, jak wa積e by這 dla 安iebodzina utrzymanie kontroli nad szlakiem biegn帷ym przez miasto. W celu u豉twienia transportu wybito w 1586 r. trzeci bram w murach miejskich, tzw. Bram Now. Obok niej istnia造: Brama Krzy穎wa (na p馧nocy) i Brama G這gowska (na po逝dniu). Bramy na przedmie軼iach spe軟ia造 r闚nie funkcje fiskalne. Przez nie przebiega szlak na Rzepin - Frankfurt oraz na Lubrz i Mi璠zyrzecz (Brama Krzy穎wa), a tak瞠 bieg szlak na Pozna, Krosno - Gubin (Brama G這gowska). O bogaceniu si miasta mo瞠 鈍iadczy za這瞠nie nowego przedmie軼ia na zach鏚 od mur闚 miejskich tzw. P馧miasta. R闚nie liczne dochody oraz zapewne wsparcie ze strony sukiennik闚 pozwoli造 miastu na wybudowanie ju w XV w. nast瘼nych ko軼io堯w. Obok Bramy G這gowskiej: powsta ko軼i馧 NMP (wspomniany w 1443 r., nazwa zosta豉 zmieniona w XVII w. na 鈍. Anny), a na Przedmie軼iu Frankfurckim szpital z ko軼io貫m 鈍. Krzy瘸 oraz 鈍. Ducha. Przebudow miasta wymusza造 te cz瘰te kl瘰ki 篡wio這we, szczeg鏊nie po瘸ry, a nawet trz瘰ienie ziemi z 1533 r. Mieszczanie odbudowywali miasto za ka盥ym razem wed逝g pierwotnego planu co 鈍iadczy te o znacznym potencjale ekonomicznym miasta. 25 grudnia 1522 r. sp這n窸o ca貫 miasto opr鏂z ko軼io豉, zamku, ratusza i przedmie嗆. W czasie kolejnego wielkiego po瘸ru, 12 maja 1541 r. sp這n掖 ratusz oraz ko軼i馧. W tym samym roku zacz皻o wznosi nowy, trzytraktowy ratusz ceglany. Rozbudowano tak瞠 ko軼i馧 farny. Magistrat stara si r闚nie dostosowa rynek do wymaga prowadzonych tu transakcji handlowych. W ratuszu znajdowa豉 si waga miejska, na kt鏎ej odwa瘸no mi璠zy innymi we軟. W 1728 r. wzniesiono budynek przeznaczony do tego celu na p責.-zach. od rynku. R闚nie w tym czasie od po逝dnia mog豉 znajdowa si rampa wy豉dowcza s逝膨ca do wy豉dowywania we軟y, kt鏎 nast瘼nie sk豉dowano w piwnicy ratuszowej. Niedaleko ko軼io豉 farnego znajdowa豉 si 豉幡ia, a druga by豉 na ulicy ζziebnej (Badergasse). O zamo積o軼i 安iebodzina mo瞠 te 鈍iadczy doprowadzenie wody w 1584 r. rurami ze wzg鏎z na p馧noc od miasta.

Stopniowy upadek 安iebodzina

Wi瘯szo嗆 badaczy podkre郵a niekorzystny wp造w wojny 30-letniej na stan miast 郵御kich, w tym na 安iebodzin. Liczne przemarsze wojsk i rekwizycje, spl康rowanie miasta przez wojska szwedzkie w 1631, 1632 i 1637 r. oraz po瘸ry uniemo磧iwia造 normalne funkcjonowanie. Tak samo kolejne wojny w XVIII w., tj. wojna p馧nocna oraz wojny 郵御kie przyczyni造 si do dalszego zahamowania rozwoju miasta. Do tego dosz造 te spory z Rzeczpospolit o c這 generalne oraz prawo sk豉du. Handel ograniczono do kilku jarmark闚 m.in. w Toruniu, Gnie幡ie, Gda雟ku, a tak瞠 wprowadzono przymus drogowy w miastach Wielkopolski. Niekorzystna dla rozwoju miasta by豉 te wojna celna prowadzona przez Fryderyka II od 1754 r. z Austri i w 1755 r. z Saksoni. Mia這 to doprowadzi mi璠zy innymi do zerwania kontakt闚 奸御ka z Polsk, na co wp造n掖 te traktat handlowy, narzucony Polsce przez Prusy w 1775 r. W 1771 r. Prusy wprowadzi造 zakaz zakupu we軟y w Marchii przez sukiennik闚 郵御kich. Powy窺ze czynniki doprowadzi造 do kryzysu drobnych kupc闚 i kurczenia si zaplecza surowcowego.

Odbiciem tych niekorzystnych przemian by spadek liczby ludno軼i w mie軼ie oraz budynk闚 miejskich. Przyczynia造 si do tego m.in. epidemie zarazy. Na przyk豉d w latach 1630-1631 zmar這 1700 os鏏. R闚nie liczba budynk闚 w mie軼ie w por闚naniu z poprzednim okresem spad豉 w 1648 r. do 107. Kryzys dotkn掖 te sukiennik闚, co jest zauwa瘸lne w spadku liczby majstr闚. Podczas, gdy w roku 1608 by這 ich 164, w 1620 r. nawet 198 (lub 172), to w roku 1663 tylko 41 majstr闚 (wg innych 廝鏚e 29). Tak瞠 w tym okresie cz窷 mieszczan opu軼i豉 安iebodzin, udaj帷 si do Polski i Prus, np. Joachim Hahn wraz z synem, kt鏎y osiedli si w Elbl庵u w 1642 r. R闚nie w XVIII w. spad豉 liczba ludno軼i. W 1756 r. by這 1946 mieszka鎍闚, aby obni篡 si w 1763 r. do 1755 i zn闚 wzrosn望 w 1791 r. do 2472. Wyst徙i造 r闚nie kl瘰ki 篡wio這we: epidemia w 1758 r. czy po瘸ry w 1764 i 1765 r. Powa積e k這poty finansowe jakie prze篡wa這 miasto dotkn窸o te sukiennik闚, kt鏎zy musieli sprzeda dom handlowy w Gnie幡ie. Miasto wydzier瘸wi這 te dobra w Borowie burmistrzowi Teodorowi Sommerfeldowi w 1680 r., kt鏎y ostatecznie kupi je za zgod cesarza Leopoldka I 13 wrze郾ia 1697 r. Miasto prze篡waj帷 wspomniane trudno軼i zdo豉這 utrzyma jeszcze pod koniec XVIII w. 19 winnic, dwa folwarki, wie i browar.

Powolna poprawa 篡cia

Mimo stagnacji ekonomicznej miasta po wojnie 30-letniej nast瘼owa豉 powolna odbudowa sukiennictwa. S. D帳rowski dowodzi, 瞠 sukiennicy 鈍iebodzi雟cy mogli przetrwa kryzys dzi瘯i uprawie winnej latoro郵i. Nie uda這 si powr鏂i do poprzedniego poziomu sukiennikom z 畝gania, Ko簑chowa, Szprotawy, Lw闚ka 奸御kiego czy G這gowa. Przyczyny ponownego rozwoju sukiennictwa 鈍iebodzi雟kiego mo積a te dostrzec w kolejnym przywileju otrzymanym od cesarza Leopoldka w 1659 r. do organizowania dw鏂h nast瘼nych jarmark闚: w poniedzia貫k po 鈔鏚postnej niedzieli i w poniedzia貫k po 鈍. Jadwidze (15 X). Ten przywilej zosta potwierdzony przez elektora Fryderyka Wilhelma w 1686 r. W 安iebodzinie ustalono te od 1702 r. jarmark na byd這. Miasto chc帷 zwi瘯szy jeszcze dochody stara這 si te o uzyskanie prawa organizowania jarmark闚 na we軟, co zwi瘯szy mia這 nap造w we軟y do miasta. Ostatecznie w 1766 r. ustanowiono dwa jarmarki: w poniedzia貫k przed Szymonem Jud (28 X) i w poniedzia貫k po Zielonych 安i徠kach. W 1700 r. liczba sukiennik闚 wynosi豉 103, aby w 1763 r. wzrosn望 do 180. W 安iebodzinie w 1787 r. by這 270 majstr闚 przy 15 cechach istniej帷ych w mie軼ie. W G這gowie w tym czasie na 44 cechy by這 tylko 4 mistrz闚 sukienniczych. 安iadczy to o czo這wej roli jak uzyskali sukiennicy 鈍iebodzi雟cy na p馧nocnym 奸御ku pod koniec XVIII w. Najwi瘯sza liczba sukiennik闚 (323) zosta豉 zanotowana w 1816 r. Do odzyskania pozycji przez sukiennik闚, pomimo trudno軼i, przyczyni這 si r闚nie utrzymanie rynk闚 zbytu. Produkcja sukna w 1700 r. zwi瘯szy豉 si do 2565 sztuk. W poszukiwaniu rynk闚 zbytu sukiennicy kierowali si do Krosna, Zielonej G鏎y, Sulechowa, ale brak wystarczaj帷ych 鈔odk闚 finansowych zmusza ich w tym czasie do u篡wania w豉snego transportu. Sukno 鈍iebodzi雟kie pojawia這 si nadal na targach w Mi璠zyrzeczu, mimo niech璚i tamtejszego magistratu. Gda雟k natomiast zaprzesta przej軼iowo nabywania sukna ze 安iebodzina z powodu z貫j jako軼i. Mimo to sprzedawano sukno nadal do Lipska, Naumburga i do Frankfurtu n/O, gdzie pozyskano nowych odbiorc闚 z Meklemburgii. Jednak Fryderyk Wilhelm I zabroni wkr鏒ce importu 郵御kiego sukna do Frankfurtu n/O. W 1738 r. zniesiono akcyz na granicy z Polsk, co umo磧iwi這 handel z Rosj. Sukno 鈍iebodzi雟kie by這 tak瞠 skupowane przez kupca Hantke, kt鏎y wozi je do Wroc豉wia. R闚nie kupiec Kohler przewozi sukno 鈍iebodzi雟kie do Gda雟ka i Kr鏊ewca. W tym czasie produkcja sukna w 安iebodzinie wzros豉 z 2843 sztuk w latach 1742-1743 do 7581 sztuk w latach 1760-1761. W pierwszej po這wie XVIII w. 安iebodzin nadal konkurowa o rynki zbytu w Lipsku i Naumburgu z Sulechowem. Produkcja sukna systematycznie wzrasta豉 do ko鎍a XVIII w. W 1770 r. wytworzono 7320 sztuk sukna u 232 mistrz闚 na 221 krosnach, aby w roku 1782 wyprodukowa 10 640 sztuk sukna na 246 warsztatach przez 264 majstr闚. O du篡m znaczeniu jakie posiada 安iebodzin jako o鈔odek sukienniczy 鈍iadczy fakt, 瞠 Fryderyk II przys豉 w roku 1763 ministra i przedstawiciela Kamery Wojenno-Dominialnej (Minister und Chefprasidenten der Kriegs und Domanenkammer) Ernesta Wilhelma von Schlabrendorfa, aby „pozna warunki fabrykacji". W drugiej po這wie XVIII w. zacz窸o brakowa na jarmarkach w 安iebodzinie we軟y z Polski. Sukiennicy zostali zmuszeni do korzystania z surowc闚 miejscowych. W okr璕u 鈍iebodzi雟kim by這 w tym czasie 37 folwark闚 zwi您anych z hodowl owiec. Mog造 one zatem podnosi ceny we軟y dowolnie. Wtedy skupowali j tylko najbogatsi sukiennicy i potem odsprzedawali biedniejszym z cechu. Ubo窺i sukiennicy zak豉dali czasami sp馧ki, aby stanowi skuteczn konkurencj dla bogatszych sukiennik闚, na przyk豉d sp馧ki Daniela Vogla, Christiana Hampela czy Klamanna. R闚nie magistrat tworzy magazyny na we軟, aby j odsprzedawa, kiedy ceny wzros造, co niew徠pliwie przyczynia這 si do rozwi您ywania trudnej sytuacji cz窷ci sukiennik闚. Sukiennicy w 1775 r. zakupili te trzeci folusz, kt鏎y przerobiono z m造na. Korzystano te z folusza, kt鏎y zosta wzniesiony w 1770 r. przez w豉軼iciela Wilkowa Friedricha Wilhelma Sommerfelda.

Jednak po 16 latach sukiennicy zerwali z nim umow.

Miasto od drugiej polowy XVII w. nie uleg這 powa積iejszym zmianom. Jedynie w latach 1691-1694 wzniesiono w obr瑿ie mur闚 miejskich zb鏎 tzw. Fryderyka, przy czynnej pomocy finansowej sukiennik闚. Zadbano te o wystr鎩 wn皻rza ko軼io豉. Cech ufundowa ambon, a poz豉cane kielichy wraz z patenami 穎na Teodora Sommerfelda. Kielichy natomiast podarowa Hans Lange i Gregor Schultze. Ponadto o速arz oraz ch鏎 obito niebieskim suknem. Sukiennicy uzyskali przez to prawo do zasiadania na ch鏎ze przy ambonie. W po這wie XVIII w. zburzono bramy miejskie i zacz皻o zasypywa fos oraz rozbiera mury miejskie. To 鈍iadczy o zaniku funkcji obronnej miasta.

Sukiennictwo mimo r騜norodnych trudno軼i rozwija這 si do pocz徠ku XIX w. Jednak po tym okresie miasto ubo瞠je. Przyczyn tego by upadek cechowego systemu produkcji. Cechy posiadaj帷 niewielki kapita i przestarza貫 warsztaty tkackie nie wytrzymywa造 konkurencji przemys逝 fabrycznego na terenie Niemiec. Zamkni皻o te granic celn mi璠zy zaborem pruskim a Kr鏊estwem Polskim (dlatego cz窷 sukiennik闚 emigrowa豉 szczeg鏊nie do okr璕u 堯dzkiego). Wp造w na upadek systemu cechowego mia這 r闚nie pogorszenie jako軼i sukna i jego potanienie oraz wojna Prus z Francj w 1806 r. Do tych zmian dostosowa豉 si cze嗆 sukiennik闚 jak rodzina Rimpler闚, kt鏎a za這篡豉 nowoczesn fabryk w堯kiennicz. Do rozwoju miasta przyczyni這 si te sta貫 po陰czenie kolejowe i drogowe z Frankfurtem i Poznaniem. Powy窺ze zmiany wp造n窸y te na wzrost liczby ludno軼i. Zmieni si te 鈔edniowieczny wygl康 miasta, zar闚no pod wzgl璠em architektonicznym jak i przestrzennym. Zasobno嗆 miasta mo積a zauwa篡 na polu r騜nych inwestycji o charakterze publicznym, na przyk豉d budowy szk馧 czy nowego zboru ewangelickiego, kanalizacji i wodoci庵闚.

Etapy kszta速owania i rozwoju miasta by造 uwarunkowane poziomem sukiennictwa. W pierwszym okresie od XIV w. do wojny 30-letniej sukiennictwo prze篡wa這 sw鎩 najwi瘯szy rozw鎩, dzi瘯i utrzymywaniu m.in. przez 安iebodzin kontakt闚 handlowych z Rzeczpospolit. O篡wiony handel suknem wp造wa na akumulacj kapita逝 w r瘯ach sukiennik闚 鈍iebodzi雟kich, kt鏎zy inwestowali pieni康ze, np. w przebudow miasta. Jako najliczniejsza grupa w magistracie mogli wp造wa na polityk prowadzon przez miasto w celu zakupu odpowiednich teren闚 wok馧 miasta czy wydawania ustaw s逝膨cych zabezpieczeniu monopolu sukiennik闚 鈍iebodzi雟kich w sprzeda篡 sukna. Polityka miejska oraz korzystna koniunktura gospodarcza pozwoli造 安iebodzinowi zaj望 czo這we miejsce w zakresie sukiennictwa na p馧nocnym 奸御ku. Mimo zniszcze w okresie wojny 30-letniej sukiennictwo ponownie si odradza od II po這wy XVII wieku i osi庵a znacz帷 pozycj, pomimo licznych wojen, w XVIII wieku. Jednak wiek XIX przyni鏀 upadek sukiennictwa cechowego w 安iebodzinie. Nale篡 podkre郵i, 瞠 na sytuacj miasta mia造 r闚nie wp造w zwi您ki z Rzeczypospolit (wzmocnione przynale積o軼i do diecezji pozna雟kiej a do polowy XVII wieku), a potem z ziemiami polskimi po w陰czeniu cz窷ci z nich do zaboru pruskiego.

Tomasz Ka逝ski



adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=124