www.schwiebus.pl

:: Dramatyczne wydarzenia w przesz這軼i 安iebodzina z XVI - XVIII wieku
Artyku dodany przez: schwiebu (2005-11-20 20:56:53)

Dramatyczne wydarzenia w przesz這軼i 安iebodzina z XVI - XVIII wieku

安iebodzi雟ka Gazeta Powiatowa
Wydania nr 12(144) 2003

Kiedy dokuczaj nam niedogodno軼i wsp馧czesnego 篡cia, dobrze jest czasem u鈍iadomi sobie, pod gro嬌 jakich zagro瞠 i niebezpiecze雟tw musieli 篡 przed kilkoma wiekami mieszka鎍y tego samego miasta, w kt鏎ym my dzi 篡jemy. Podobny los, cz瘰to jeszcze gorszy, by udzia貫m prawie wszystkich miast 鈔odkowoeuropejskich kilkaset lat temu. W opisach dziej闚 安iebodzina spisanych przez Jakuba Schickfusa, Samuela Knispela czy Gustawa Zerndta a roi si od wydarze drobnych i wielkich, b豉hych i dramatycznych. Z tego bogatego skarbca wybra貫m tylko te, kt鏎e niegdy budzi造 groz, a dzi, na szcz窷cie, s nam ca趾owicie nieznane. Pomin te jednak wypadki, kt鏎e, cho r闚nie tragiczne, dotyka造 jedynie pojedynczych os鏏 lub mniejsze grupy ludzi, a zajm si wy陰cznie tymi, kt鏎e k豉d造 si pi皻nem na ca貫j spo貫czno軼i miejskiej.

Zmor 闚czesnych miast by造 przemarsze wojsk najprzer騜niejszych armii, nierzadko najemnik闚. Wojny w tamtych czasach by造 liczne, wi璚 i nieproszeni go軼ie zjawiali si nazbyt cz瘰to. Takie niewielkie miasteczko jak 安iebodzin, mog這 si broni przed bandami rabusi闚, przed w堯cz帷ymi si grupami maruder闚, czy nawet przed rozbitymi w bitwach oddzia豉mi, ale wobec regularnego wojska by這 bezradne i bezbronne. Oddzia造 takie 膨da造, gro膨c puszczeniem miasta z dymem, kwaterunku, 篡wno軼i, cz瘰to byd豉, paszy dla koni, no a przede wszystkim kontrybucji w wysoko軼i nawet kilku tysi璚y talar闚. Kwaterunkom towarzyszy造 nieodmiennie rabunki i rozboje. Bywa這 tak, 瞠 np. w czasie wojny siedmioletniej przez kilka dni pl康rowali i pustoszyli miasto carscy kozacy, a kiedy ku rado軼i mieszka鎍闚 wreszcie je opu軼ili, pojawili si nast瘼nego dnia pruscy huzarzy, poczynaj帷y sobie wcale nie inaczej,


Domy podcieniowe na 鈍iebodzi雟kim rynku oko這 roku 1885

Jak grom z jasnego nieba spada造 na miasto po瘸ry. Niemal wszystkie domy z wyj徠kiem ratusza, ko軼io豉, szko造 (od 1604 r.) i zamku by造 drewniane lub posiada造 konstrukcj szachulcow (drewniana kratownica wype軟iona glin zmieszan ze s這m, rzadziej ceg陰). Piece by造 prymitywne. W domu, stodole, stajni i w oborze u篡wano otwartego ognia latar, 鈍iec lub 逝czywa, o po瘸r wi璚 nie by這 trudno. Kiedy wybucha po瘸r, stra積ik z wie篡 alarmowa dzwonem, za latarni wskazywa kierunek do po瘸ru tak, by mieszczanie szybko mogli pospieszy z pomoc. Niestety, wody by這 ma這, bo czerpa j trzeba by這 z nielicznych studni. Wiele wi璚 zale瘸這 od kierunku wiatru, a ratunkiem, cho rzadko, bywa zbawienny deszcz. Pierwsze przepisy przeciwpo瘸rowe i 鈔odki ppo. pojawi造 si dopiero w drogiej po這wie XVIII wieku.

Miasto pali這 si ju wcze郾iej, ale my zajmiemy si wy陰cznie XVI i XVII wiekiem i to tylko tymi po瘸rami - kt鏎e obj窸y znaczn cz窷 miasta, i tak:

- w 1500 r. - sp這n窸o niemal p馧 miasta,
- w 1522 r. - wybuch po瘸r w browarze na Kreuzstra絽 (obecnie ul. 3 Maja), kt鏎y rozprzestrzeni si b造skawicznie i ogie poch這n掖 ca貫 miasto w obr帳ie mur闚 z wyj徠kiem ratusza, ko軼io豉, szko造 i zamku,
- w 1541 r. - w ci庵u trzech godzin ogie strawi cale miasto wraz z przedmie軼iami oraz Bram Krzy穎w. Ocala tylko zamek i przedmie軼ie G這gowskie. 畝r by tak wielki, 瞠 stopi造 si dzwony ko軼ielne,
- w 1637 r. - wybuch po瘸r na rynku i spali豉 si znaczna cz窷 miasta od ulicy 3 Maja a po cale otoczenie ko軼io豉 鈍. Micha豉. Zn闚 stopi造 si dzwony w ko軼iele. Ogie poch這n掖 60 dom闚 mieszkalnych i wiele innych zabudowa,
- w 1640 r. - po瘸r spowodowa szwedzki 穎軟ierz ze stacjonuj帷ych w mie軼ie wojsk. Sp這n窸o prawie 50 dom闚 mieszkalnych wraz z zabudowaniami gospodarczymi.

Nie licz帷 drobnych i wcze郾iejszych po瘸r闚, to w okresie 140 lal miasto pali這 si 5 razy, 鈔ednio zatem co 28 lat! ζski ksi捫璚e, ulgi podatkowe, drewno z lasu miejskiego pomaga造 mieszczanom d德iga miasto ze zgliszcz, ale za ka盥ym razem wszystko trzeba by這 rozpoczyna od nowa. gdy gin掖 ca造 dobytek. Najgorszy jednak by ci庵造 l瘯, 瞠 w ka盥ej chwili tragedia mo瞠 si powt鏎zy.

Nad mieszka鎍ami miasta wisia這 nieustanne widmo zarazy. Przybywa豉 ona najcz窷ciej ze wschodu. 字odk闚 zaradczych prawie nie by這. Nieliczni tylko uchodzili z 篡ciem. W kronikach czytamy 瞠:

- w 1510 r. - zmar這 tyle ludzi, 瞠 nikt ich nie potrafi policzy,
- w 1533 r. - zarazy nie prze篡這 1900 os鏏, a miasto by這 przecie niewielkie,
- w 1552 r. - zgin窸o w rezultacie kilku nawrot闚 zarazy ponad 2000 os鏏,
- w 1625 r. - zmar這 775 os鏏,
- w 1630-33 r. - tylko w pierwszych dwu latach zmar這 1700 os鏏. P騧niej stracono ju rachub, wi璚 nie liczone i nie rejestrowane w ko軼iele zw這ki le瘸造 jeszcze d逝go po polach, bo nie mia kto ich grzeba.
- w 1654 r. - przywlekli zaraz z Rosji ku郾ierze i kupcy sk鏎. We Frankfurcie zaraza szala豉 7 razy, w 安iebodzinie poch這n窸a ponad 400 ofiar.

W ci庵u tych 144 lat d簑ma szala豉 6 razy, 鈔ednio zatem co 24 lata! Jak dobrze, 瞠 dzi nie znamy tego nieszcz窷cia. A tak tragedi mieszka鎍闚 w czasie zarazy opisuje 鈍iebodzi雟ki historyk, Gustav Zerndt:

"Miasto wyda這 zarz康zenia. Boczne drogi zabarykadowano i ustawiono obok nich szubienice z napisem, 瞠 kto mimo to przejdzie b璠zie na miejscu powieszony. Domy, w kt鏎ych byli chorzy, znaczono podw鎩nym krzy瞠m i zabijano na parterze drzwi i okiennice deskami i gwo寮幟i. Zdrowi mogli przedtem dom opu軼i, ale nie wolno im by這 wraca wcze郾iej, ni dopiero po 40 dniach po ust徙ieniu zarazy. Duchowni nie郵i chorym pociech przez otwory w okiennicach. Stra積icy miejscy dostarczali 篡wno嗆. Zamkni璚i mogli spuszcza koszyki tylko z pi皻ra. Zrzucone pieni康ze i kartki z 篡czeniami zakupu brano 造磬 lub obc璕ami i najpierw moczono je w occie, a nast瘼nie dopiero realizowano. Grzebano bez konduktu (zakaz gromadzenia si) o l 這kie g喚biej ni zwykle i zalewano niegaszonym wapnem. Dopiero 40 dni po ostatnim zgonie lub po prze篡ciu ostatniego chorego dom otwierano i stra積icy czy軼ili wszystkie sprz皻y octem, s這n wod i gor帷ym 逝giem, 軼iany za tynkowano".

G堯wnym 鈔odkiem "medycznym" w owym czasie by這 g喚bokie wypalanie ropni roz瘸rzonym do bia這軼i 瞠lazem, a jedynym lekiem by這 spo篡wanie czosnku.

Kary w owych czasach by造 niezwykle surowe, szczeg鏊nie za kradzie瞠. Oto wyci庵 z 闚czesnego "kodeksu karnego":

"...Je郵i kradzie wynios豉 p鏊 srebrnego grosza (znaczna w闚czas warto嗆) i zosta豉 potwierdzona przez trzech wiarygodnych 鈍iadk闚, nale篡 go straci. Je瞠li wynios豉 mniej, to ma by publicznie wych這stany, je瞠li jednak wcze郾iej by dokona niecnego czynu lub krzywoprzysi瘰twa, to te nale篡 go straci".

Zab鎩stwa, szczeg鏊nie te w b鎩kach, nie by造 niczym niezwyk造m i karano je zaledwie grzywn, oraz obowi您kiem materialnego zado嗆uczynienia rodzinie. W kronikach czytamy:

"...瞠 miasto mia這 w豉snego kata jest pewne. Mia on w tych dawnych czasach tyle roboty, 瞠 musia utrzymywa pomocnika. Kiedy chwilowo „etat" kata nie by obsadzony, miasto anga穎wa這 kat闚 z Mi璠zyrzecza lub Krosna. Umowa z Ambrozisem, katem z Mi璠zyrzecza, opiewa豉 na 2 guldeny od egzekucji i utrzymywanie go przez wszystkie dni "pracy"...".

Kat wymierza w闚czas r闚nie "drobniejsze" kary jak np. obcinanie r彗 za kradzie itp. Inne "us逝gi" jak ch這sta czy tortury w czasie przes逝cha, tak瞠 mie軼i造 si w ramach jego obowi您k闚. A oto wyci庵i z ksi庵 s康owych pochodz帷ych tylko z ko鎍a XVI w.

- w roku 1597, 30 stycznia 軼i皻o Michaela Heinza za kradzie,
- w roku 1597, 15 sierpnia niejak Baumgarten zakopano 篡wcem i przebito ko趾iem za wiaro這mstwo i mord na w豉snym nienarodzonym dziecku,
- w roku 1597, 4 sierpnia 軼i皻o Heinza Schade z powodu ci庵造ch kradzie篡. Tego samego dnia 軼i皻o Hansa Horna za to samo, obaj byli sukiennikami,
- w roku 1598, 28 listopada Geog Heinze stracony zosta za kradzie przez stopniowe obcinanie cz這nk闚 i pogrzebany przed bram G這gowsk,
- w roku 1599, 11 czerwca Heinz Burgman powieszony zosta za kradzie i nierz康.

Te dramaty nie dotyczy造, wbrew pozorom, wy陰cznie jednej, tej skazanej osoby. W owych czasach bowiem, egzekucja stanowi豉 dla mieszka鎍闚 nie 豉da widowisko. Gromadzi這 si wi璚 niemal ca貫 miasto. Niekt鏎ych sprowadza豉 ciekawo嗆, innych ch耩 ogl康ania drastycznych scen. By豉 to jednocze郾ie wielka i wa積a lekcja wychowawcza, ostrze瞠nie i przestroga przed niecnymi czynami. Dlatego celowo z egzekucji czyniono ceremonia, a kaci prze軼igali si w podnoszeniu atrakcyjno軼i swojego spektaklu. Na d逝go egzekucja stawa豉 si tematem rozm闚, komentarzy i plotek w mieszcza雟kim 鈔odowisku.

Oto przyk豉d takiej scenerii z nieco p騧niejszego okresu:
- w roku 1630, 22 czerwca 軼i皻o Bartela Buttnera za kradzie koni, g這w nabito na dr庵, a cia這 豉mano ko貫m. Tego samego dnia powieszono Hansa Bergera za kradzie wo堯w i koni. Egzekucje by造 zatem dosy cz瘰te i tak np. jeszcze pod koniec XVII wieku, w latach od 1667 do 1696 軼i皻o pi耩 os鏏 za wyst瘼ki r騜nego rodzaju. Do kiedy rada miejska posiada豉 kata „na etacie" nie wiadomo. Pewne 鈍iat這 rzuca na to wydarzenie jakie mia這 miejsce w 1738 roku. Ot騜 w nocy 6 lipca zasztyletowana zosta豉 w swoim 堯磬u 穎na kata Krasnego przez m這dzie鎍a, kt鏎y uwi瞛iony w Stockhauzie (zachowana baszta przy ul. Kili雟kiego) za kradzie, wyzwoli si z 豉鎍uch闚 i wydosta z wi瞛ienia. By豉 to niew徠pliwie zemsta na kacie, kt鏎y torturowa go w czasie 郵edztwa. M這dzie鎍a uj皻o w szuwarach za zamkiem i 28 wrze郾ia 軼i皻o, a cia這 豉mano ko貫m. Wynika st康 niezbicie, 瞠 jeszcze w pierwszej po這wie XVIII wieku 安iebodzin posiada w豉snego kata!

Obraz 闚czesnego "wymiaru sprawiedliwo軼i" nie by豚y pe軟y, gdyby鄉y nie wspomnieli o procesach czarownic. W XVII wieku by造 one do嗆 cz瘰te w Zielonej G鏎ze. Frankfurcie czy Gubinie. 安iebodzi雟ki s璠zia miejski Gottfried Bei腤icht, nie chc帷 u swoich prze這穎nych uchodzi za opiesza貫go, 軼iga czarownice gdzie tylko si da這. Wy豉pa ich a 6 (2 ze 安iebodzina i 4 z O這boku). Dwie pope軟i造 samob鎩stwo w wi瞛ieniu - win za to obci捫ono czarta, kt鏎y jednej mia rzekomo przetr帷i kark, a drugiej pom鏂 w powieszeniu si. 13 lipca 1662 roku p這n窸o 6 stos闚 (obie martwe czarownice te musia造 zosta spalone) na o這bockim wygonie za trzecim wiatrakiem. Mieszka鎍y 安iebodzina i okolicznych wiosek pod捫yli tam t逝mnie by radowa wzrok m璚zarniami, z dzisiejszego punktu widzenia, ca趾iem niewinnych kobiet. Jak g這si豉 闚czesna fama, czarownice rzekomo rzuci造 kl徠w na s璠ziego, kt鏎y faktycznie nie prze篡 po egzekucji nawet czterech tygodni.

Tak wi璚 wojny, d簑ma, cholera, po瘸ry, top鏎 katowski i stosy nieustannie towarzyszy造 篡ciu mieszka鎍闚 安iebodzina podobnie jak i mieszka鎍闚 innych miasteczek, i nie do wiary, 瞠 by這 to stosunkowo jeszcze tak niedawno.

W這dzimierz Zarzycki



adres tego artyku逝: www.schwiebus.pl/articles.php?id=117